هەواڵەکان
لەکاتێکدا کۆشکی سپی فشارەکانی چڕکردووەتەوە بۆ ئەوەی ئۆکراین مل بۆ مەرجەکانی روسیا بدات، ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی گەیشتە لەندەن بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ سەرکردە باڵاکانی ئەوروپا، دۆناڵد ترەمپیش دەڵێت: "زێلێنسکی هێشتا پرۆژەکەی نەخوێندووەتەوە".
ئەمڕۆ دووشەممە، سەرۆکی ئۆکراین لەگەڵ هەریەکە لە کیەر ستامەر سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا، ئیمانوێل ماکرۆن سەرۆکی فەرەنسا و فریدریش مێرز راوێژکاری ئەڵمانیا لە "ژمارە 10"ـی داونینگ ستریت کۆدەبێتەوە، ئامانجی سەرەکییان دۆزینەوەی رێگەیەکە بۆ ئەوەی هەر رێککەوتنێک بکرێت، گەرەنتی ئەوە بدات روسیا لە داهاتوودا هێرش ناکاتەوە.
ترەمپ بۆچی توڕەیە؟
کۆبوونەوەکەی لەندەن دوای سێ رۆژ دێت لە دانوستانی چڕ لە فلۆریدا، کە تێیدا روستەم عومێرۆڤ، سەرۆکی وەفدی دانوستانکاری ئۆکراین هەوڵی گۆڕینی ئەو پلانەی کۆشکی سپی داوە کە دەوترێت "لە بەرژەوەندیی روسیادایە".
دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا نیگەرانیی خۆی نیشاندا و بە رۆژنامەنووسانی وت: "کەمێک بێهیوا بووم کە تاوەکو چەند سەعاتێک لەمەوبەر سەرۆک زێلێنسکی هێشتا پێشنیازەکەی نەخوێندۆتەوە".
ترەمپ وتیشی: "خەڵکەکەی زێلێنسکی پێشنیازەکەیان بەدڵە... پێموایە روسیاش پێی رازییە، بەڵام دڵنیا نیم زێلێنسکی پێی رازی بێت".
بەپێی زانیارییەکان، ئەمریکا پێشنیازی کردووە هێزەکانی ئۆکراین بەتەواوی لە ناوچەکانی رۆژهەڵات بکشێنەوە، لە بەرانبەردا شەڕ رابگیرێت. یەکێکی دیکە لە خاڵە ئاڵۆزەکان بریتییە لە وێستگەی ئەتۆمیی زاپۆریژیا کە ئێستا لەژێر دەستی روسیادایە؛ پلانەکە پێشنیازی کردووە وزەی کارەبای وێستگەکە لە داهاتوودا لەنێوان ئۆکراین و روسیا دابەش بکرێت، دابەشبوونی ئەو وێستگەیەش مانای دابەشبوونی وزە و ئابوری ئۆکراین دێت.
بەریتانیا و فەرەنسا سەرکردایەتیی دروستکردنی هێزێک دەکەن بەناوی "هاوپەیمانیی ئارەزومەندان" یان هێزی فرەنەتەوەیی ئۆکراین، بۆ ئەوەی لە داهاتوودا وەک هێزێکی دڵنیاکەرەوە لەو وڵاتە جێگیر بکرێن، بەڵام ئەڵمانیا و ئیتاڵیا و پۆڵەندا هەرچەندە هاوکاریی سەربازی دەکەن، بەڵام دوودڵن لە ناردنی سەرباز بۆ سەر خاکی ئۆکراین، چونکە روسیا ئەمە بە "هەڵکشانی مەترسیدار" دەزانێت.
هاوکات کۆشکی کرملین پێشوازی لە ستراتیژی نوێی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا کردووە کە داوای باشکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ روسیا دەکات و بە "هەنگاوێکی ئەرێنی" وەسفی کردووە. ڤلادیمێر پوتن جەختی کردووەتەوە کە ئامادەیە شەڕ بەردەوام بێت تاوەکو هێزەکانی بەتەواوی کۆنترۆڵی هەرێمەکانی دۆنێتسک و لوهانسک دەکەن.
بە مەبەستی گفتوگۆکردن لەسەر چۆنییەتی پێکهێنانی حکومەتی داهاتووی عیراق، وەفدی باڵای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەگەڵ هادی عامری، ئەمینداری گشتیی رێکخراوی بەدر کۆبووەوە.
لە کۆبوونەوەکەدا کە شەوی یەکشەمە7ـی12ـی2025 لە بەغداد بەڕێوەچوو، قوباد تاڵەبانی رایگەیاند، یەکێتیی لەگەڵ حکومەتێکی بەهێزو کارا دایە کە لە ئاست خواست و چاوەڕوانی کۆمەڵانی خەڵکی عیراقدا بێت و بتوانێت خزمەتی هەموو نەتەوە و مەزهەب و پێکهاتەکانیی بکات بەبێ جیاوازی.
قوباد تاڵەبانی سەبارەت بە کێشە هەڵپەسێرداوەکانی نێوان هەرێم و بەغداد رایگەیاند، دواخستنی هەرچی زیاتری چارەسەرکردنی کێشەکان بە زیانی هەموو عیراق تەواو دەبێت و پێویستە ئەولەوییەتی یەکەمی هەردوو حکومەتی داهاتووی عیراق و هەرێم چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوانیان بێت لەسەر بنەمای دەستور، لەسەروشیانەوە دابین کردنی بودجە و موچەی هەرێمی کوردستان کە تێکەڵ بە ململانێ سیاسییەکان نەکرێت.
قوباد تاڵەبانی روونیشی کردەوە، یەکێتی پێیوایە عیراق پێویستیی بە هەنگاونانە بەرەو گەشەسەندنی ئابوری و بۆ ئەمەش دەبێت حکومەتی داهاتوو بە یەکسانی سەیری هەموو ناوچەکانی عیراق بکات و زەمینە و دەرفەتی گونجاو بۆ گەشەسەندن و وەبەرهێنان بڕەخسێنێت.
هەر لە کۆبونەوەکەدا دەرباز کۆسرەت رەسوڵ ئەندامی مەکتەبی سیاسی یەکێتی ئاماژەی بە پێویستی بەهێزکردنی پەیوەندی نێوان هەموو هێز و لایەنەسیاسیەکان کرد بەتایبەت پەیوەندی قوڵ و لە مێژینەی نێوان یەکێتیی و لایەنەکانی شیعە لە پێناو پێکهێنانی حکومەتێکی بەهێزی هاوبەشی راستەقینە کە بتوانێت خزمەت بە هەمووان بکات و عیراقیش بەرەو سەقامگیری زیاتری سیاسی و ئابوری هەنگاو بنێت.
لە چوارچێوەی سەردانەکەیدا بۆ بەغداد، وەفدی باڵای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لەگەڵ قەیس خەزعەلی،ئەمینداری گشتیی بزووتنەوەی عەسایب کۆبووەوە.
لەو کۆبونەوەیەدا کە شەوی یەکشەمە7ـی12ـی2025 لە بەغداد بەڕێوەچوو، قوباد تاڵەبانی پیرۆزبایی سەرکەوتنی هەڵبژاردنی لێکرد، هاوکات دید و بەرنامەی یەکێتی بۆ داهاتووی عیراق و هەروەها داهاتووی پەیوەندییەکانی نێوان هەرێم و بەغداد روون کردەوە و رایگەیاند، یەکێتی بەغداد بە قوڵایی ستراتیژی خۆی دەزانێت و پێیوایە دەبێت هەموو کێشەکانی عیراق و لەناویشیاندا کێشەکانی نێوان هەرێم و بەغداد لەناوخۆی عێراق و بەپێی دەستور و لەسەر بنەمای رەچاوکردنی بەرژەوەندییە باڵاکانی هەموو عیراق چارەسەر بکرێن.
سەبارەت بە پێکهێنانی حکومەتی داهاتووی عیراقیش، قوباد تاڵەبانی رایگەیاند، عیراق پێویستی بە حکومەتێکی بەهێز و کارا هەیە کە بتوانێت لەلایەکەوە سەروەری و سەربەخۆیی عیراق بپارێزێت و لەلایەکی دیکەشەوە هەنگاوی بنەڕەتی بنێت بۆ گەشەپێدانی ئابوریی عێراق.
راشیگەیاند، خواست و سیاسەتی یەکێتی، عیراقێکی بەهێز و خاوەن ئابورییەکی بەهێزو سەقامگیرە کە تیایدا کێشەکانی نێوان نێوان هەرێم و بەغداد بە بنەڕەتی چارەسەرکرابێت بەتایبەت بودجە و موچە کە مافێکی دەستوری هاووڵاتییانی کوردستانە و ئەرکی حکومەتی داهاتووی عیراقە بە دوور لە ناکۆکییە سیاسییەکان بەشە بودجە و موچەی هەرێمی کوردستان دابین بکات.
سێ بازرگانی مادەی هۆشبەر لە شاری کەلار دەستگیرکران، دەزگای ئاسایشی هەرێمیش دەڵێت: دەست بەسەر چوار کیلۆگرام مادەی هۆشبەر لەجۆری تلیاك و بڕی یەک کیلۆ و 300 گرام مادەی هۆشبەر لە جۆری کریستاڵ و سێ هەزار دەنک حەبی هۆشبەر گیراوە.
دەزگای ئاسایشی هەرێم بڵاویکردەوە، بەڕێوەبەرایەتی گشتی نەهێشتنی مادە هۆشبەرەکانی دەزگای ئاسایشی هەرێم، بەهەماهەنگی لەگەڵ نەهێشتنی مادە هۆشبەرەکانی بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی گەرمیان و نەهێشتنی مادە هۆشبەرەکانی خورماتوو، ( سێ )بازرگانی مادەی هۆشبەریان لەشاری کەلار دەستگیرکرد.
ئاماژەی بەوەشکرد، لەرۆژی 1ـی12ـی2025 لەشاری کەلار، لەئەنجامی کۆکردنەوەی زانیاری پێشوەخت و چاودێری ورد و بەدواداچوون، بەبڕیاری دادوەری لێکۆڵینەوەی ئاسایشی گەرمیان، توانرا ئەو بازرگانانە دەستگیربکەن و دەستبگرن بەسەر بڕی چوار کیلۆگرام مادەی هۆشبەر لەجۆری تلیاك و بڕی یەک کیلۆ و 300 گرام مادەی هۆشبەر لە جۆری کریستاڵ و سێ هەزار دەنک حەبی هۆشبەر.
دەزگای ئاسایشی هەرێم راشیگەیاند، لەئێستادا تۆمەتباران بەبڕیاری دادوەر بەمادەی 26 لەیاسای بەرەنگاربوونەوەی مادە هۆشبەرەکان و کارتێکەرە ئەقڵییەکان راگیراون و لێکۆڵینەوە لەدۆسیەکانیان بەردەوامە.
لە مانگی رابردوودا زیاتر لە 26 هەزار هاووڵاتی سەردانی نەخۆشخانەی شاریان لە سلێمانی کردووە و چارەسەری پێویستیان بۆ کراوە.
بەڕێوەبەرایەتی گشتی تەندروستی سلێمانی ئاماری مانگی رابردووی نەخۆشخانەی شاری بڵاوکردەوە و رایەگەیاندووە، لە رۆژی 1 بۆ 30ـی ئەم مانگە لە نەخۆشخانەی شار 26 هەزار 502 نەخۆش سەردانیان كردووە، لەو ژمارەیەش 19 هەزار,727 نەخۆش سەردانی بەشی فریاكەوتن، پێنج هەزار و 843 نەخۆش سەردانی بەشی ئۆپی دی، 880 نەخۆش سەردانی بەشی گورچیلەی دەستكردی نەخۆشخانەكەیان كردوە و چارەسەری پێویستیان بۆ كراوە.
ئاماژەی بەوەشکردووە، مانگی رابردوو پێنج هەزار و 314 نەخۆش داخڵ كراون لە نەخۆشخانەی شار، لەو ژمارەیە هەزار و 552 نەخۆش لە بەشی فریاكەوتن، 855 نەخۆش لە بەشی گورچیلەی دەستكرد، 558 نەخۆش لە بەشی نەشتەرگەری ، 595 نەخۆش لە بەشی هەناوی، 510 نەخۆش لە بەشی شكاوی، 339 نەخۆش لە بەشی هەناوی مێشك و دەمار داخڵ بوون.
تەندروستی سلێمانی ئەوەشی خستەڕوو، هەر لەو ماوەیەدا لە نەخۆشخانەی شار هەزار و 261 نەشتەرگەری جۆراوجۆر ئەنجام دراوە كە 159 نەشتەرگەری قەستەرە و 106 نەشتەرگەری شەبەكە و باڵۆن و 65 نەشتەگەری بۆ منداڵان بووە.
هەر بەپێی ئامارەکەی تەندروستی سلێمانی، مانگی رابردوو لە نەخۆشخانەی شار 70 هەزار و 979 شیكاری تاقیگەیی و هەزار و 768 هێڵكاری دڵ كراوە، هەروەها شەش هەزار 593 تیشك و 288 ئیكۆ و دوو هەزار و 715 سۆنەر و 660 چارەسەری سروشتی كراوە.
قوباد تاڵەبانی، ئەندامی مەکتەبی سیاسیی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە سەرۆکایەتی وەفدێکی باڵای یەکێتی سەردانی بەغدادی کرد و لە یەکەم وێستگەی سەردانەکەیدا لەگەڵ فایەق زێدان، سەرۆکی ئەنجومەنی باڵای دادوەریی عیراق کۆبووەوە.
لە کۆبوونەوەکەدا کە سەرلەئێوارەی ئەمڕۆبەڕێوەچوو، باس لە هەڵبژاردنەکانی ئەنجومەنی نوێنەرانی عیراق کرا و هەردوولا هاوڕابوون، بەڕێوەچوونی سەرکەوتووانەی هەڵبژاردن دەستکەوتێکی گرنگی دیموکراسییە بۆ هەموو گەلی عیراق و هیوایان خواست بەپێی دەرەنجامەکانی هەڵبژاردن حکومەتێک پێکبهێنرێت کە لە ئاستی چاوەڕوانی و رەزامەندیی هەموو پێکهاتەکانی عێراقدا بێت.
قوباد تاڵەبانی ئاماژەی بەوەدا، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان پێیوایە بەشێکی گەورەی کێشەکانی عیراق و لەناویشیاندا کێشەکانی نێوان هەرێم و بەغداد بە گەڕانەوە بۆ دەستور چارەسەر دەکرێن، هەربۆیە یەکێتی، پابەندبوون بە دەستور و جێبەجێکردنی هەموو مادەکانی دەستور بە تەنها رێگەچارە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان و هەنگاونان بەرەو عیراقێکی سەقامگیرتر و گەشەسەندوو دەزانێت.
سەرۆکی وەفدی یەکێتی لە بەشێکی دیکەی کۆبوونەوەکەدا جەختی کردەوە، یەکێتی پێداگرە لەسەر ئەوەی ئەولەوییەتی یەکەمی هەردوو حکومەتی داهاتووی هەرێم و بەغداد دەبێت چارەسەرکردنی کێشەکانی نێوانیان بێت، بە تایبەتیش کێشەی بودجە و نابێت بە هیچ شێوەیەک چیتر بودجە وەک مافێکی دەستوری خەڵکی کوردستان بخرێتە چوارچێوەی ناکۆکی و ململانێ سیاسییەکانەوە.
وەزیری دەرەوەی سوریا دەڵێت: وڵاتەکەی لەگەڵ ئیسرائیل ناچێتە هیچ رێککەوتنێکەوە تا هێزەکانی تەلئەبیب لەناو خاکی سوریا نەکشێنەوە.
ئەسعەد شەیبانی وەزیری دەرەوەی سوریا لەمیانی کۆڕبەندی دەوحە رایگەیاند، سوریا ئاستێک لە ژیری و دیپلۆماسیەتی نیشانداوە بەرانبەر ئیسرائیل نیشانداوە، جەختیشی کردەوە خواستی دیمەشق ئەوەیە ئیسرائیل دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆی سوریا رابگرێت و کاریگەری لەسەر ئایین و گروپەکانی دانیشتوان نەبێت.
وتیشی، سوریا ناچێتە هیچ رێککەوتنێکەوە لەگەڵ ئیسرائیل، ئەگەر لەو ناوچانە نەکشێتەوە کە دوای 8ی کانوونی یەکەم داگیری کردوون، ئاماژەی بەوەش دا کە ئیسرائیل لە 7ی کانوونی یەکەمەوە جێگەی نیگەرانی سورییەکان بووە.
سەبارەت بە رەوشی ناوخۆی سوریا شەیبانی ئەوەشی خستەڕوو، سوریا پێویستی بە سەقامگیری ئەمنی ناوخۆیی هەیە کە پەیوەندی بە ئاسایشی هەرێمییەوە هەبێت، هەروەها وتی سیاسەتی وڵاتەکەی خۆدوورگرتنە لە ئاڵەنگارییەکان بە پاڵپشتی ئیرادەیەکی نێودەوڵەتی سەرکەوتوو دەبێت.
"سوریا پێویستی بە پەیوەندییەکی ئارامە لەگەڵ هەمووان و پاڵپشتی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی"، وەزیری دەرەوەی سوریا وادەڵێت.
ئێوارەی ئەمڕۆ وەفدێکی باڵای یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بە سەرۆکایەتی قوباد تاڵەبانی سەردانی بەغداد دەکات و چەند دیدار و کۆبوونەوەیەک ئەنجام دەدات.
ئامانجی سەردانەکەی وەفدەکەی یەکێتی بۆ گفتوگۆکردنە لەگەڵ سەرکردەی لایەنە سیاسییە عیراقییەکان لەبارەی پرسی پێکهێنانی حکومەتی داهاتووی عیراق.
جێگەی ئاماژەیە، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان چەندین جار جەختی لەپێکهێنانی حکومتێک کردووەتەوە کە بەرژەوەندییە باڵاکانی هەموو عیراق بپارێزێت و هەنگاو بنێت بۆ گەشەپێدانی ئابوری عیراق، هەروەها یەکێتی تەئکید دەکاتەوە، هەر کاتێک پێگەی عیراق بەهێز بێت، هەرێمی کوردستانیش بەهێزتر دەبێت.
بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی وەبەرهێنانی کانزایی سەر بە وەزارەتی سامانە سروشتییەکان، دوایین ئاماری دابەشکردنی نەوتی سپی بۆ زستانی ئەمساڵ بڵاوکردەوە و دەردەکەوێت جیاوازییەکی زۆر لە رێژەی دابەشکردن لەنێوان پارێزگاکاندا هەیە.
بەپێی ئامارەکە کە ئیمزای فەلاح مەولود ئیسماعیل، بەڕێوەبەری گشتیی لەسەرە و تایبەتە بە دابەشکردنی نەوت تاوەکو ئەمڕۆ 7-12-2025، لە سەرتاسەری هەرێمی کوردستان بڕی 107 ملیۆن و 383 هەزار و 800 لیتر نەوت دابەشکراوە.
بەپێی ئامارەکە، تاوەکو ئێستا 536 هەزار و 919 خێزان لە هەرێمی کوردستان بەرمیلێک نەوتیان وەرگرتووە، لە بەرامبەردا هێشتا 552 هەزار و 804 خێزان لە نۆرەدان و نەوتیان وەرنەگرتووە. واتە هێشتا ژمارەی ئەوانەی نەوتیان وەرنەگرتووە زیاترە لەوانەی وەریانگرتووە.
لە ریزبەندی دابەشکردندا، پارێزگای سلێمانی بە ڕێژەی 87% لە پلەی یەکەم دێت و زۆربەی خێزانەکان نەوتیان وەرگرتووە، دوای ئەو هەڵەبجە دێت بە رێژەی 85.5% و ئیدارەی سۆران بە 76%.
بەڵام لە ناوچەکانی دیکە دۆخەکە جیاوازە؛ لە پارێزگای دهۆک تەنها 27%ی خێزانەکان نەوتیان وەرگرتووە و لە ئیدارەی زاخۆش کەمترین رێژە تۆمار کراوە کە تەنها 16%ـە. پارێزگای هەولێریش بە ڕێژەی 34% لە ناوەڕاستی لیستەکەدایە.
نەعیم عەبودی، وەزیری خوێندنی باڵای عیراق کۆتایی بە دابڕانێکی سێ دەیەیی هێنا و رایگەیاند، بۆ یەکەمجار لەدوای ساڵی 1991ـەوە دەرگای زانکۆکانی ناوەڕاست و باشور و هەرێمی کوردستان بەرووی خوێندکارانی یەکتردا دەکرێنەوە.
لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا تایبەت بە وەرگرتنی خوێندکاران، وەزیری خوێندنی باڵا ئەم هەنگاوەی بە "وەرچەرخانێکی گەورە لە هاوکاریی ئەکادیمی" وەسفکرد و ئامارەکانی خستەڕوو: "105 خوێندکاری هەرێمی کوردستان لە زانکۆکانی ناوەڕاست و باشور وەرگیراون، لە بەرامبەردا 266 خوێندکاری پارێزگاکانی ناوەڕاست و باشور لە زانکۆکانی هەرێم وەرگیراون".
ئەوەی لەم رێککەوتنەدا جێگەی سەرنجە، بابەتی زمانە. عەبودی ئاشکرای کرد، وەزارەت جەختی لەسەر لایەنی زمان کردۆتەوە؛ بەشێوەیەک ئەو خوێندکارانەی لە ناوەڕاست و باشورەوە دەچنە هەرێم، وانەکانیان بە زمانی کوردی دەخوێنن، هاوکات خوێندکارانی هەرێمیش لە زانکۆکانی ناوەڕاست و باشور بە زمانی عەرەبی دەخوێنن.
وەزیری خوێندنی باڵا ئامانجی ئەم رێککەوتنەی بۆ ئەوە گەڕاندەوە کە ئاڵوگۆڕی رۆشنبیری و کۆمەڵایەتی لەنێوان پێکهاتە جیاوازەکانی عێراقدا بەهێز بکرێتەوە.
سبەینێ ساڵێکی تەواو بەسەر روخانی رژێمی ئەسەد لە سوریادا تێپەڕ دەبێت، رژێمێک کە 53 ساڵی لەسەر یەک حوکمی ئەو وڵاتەی کرد و بە رژێمی بەعس ناوی دەهێنرا.
ئەگەرچی روخانی ئەسەد رزگاربوونی هاووڵاتیانی سوری بوو لە رژێمێکی دیکتاتۆر، ئێستاش 365 رۆژ بەسەر نەمانی ئەسەددا تێپەڕیوە، بەڵام هێشتا سوریا ئارامی بەخۆوە نەبینیوە، شەڕی ناوخۆی وڵاتەکە لەلایەک و ئیسرائیل لەلایەکی دیکە چاوی بڕیوەتە خاکەکەی و سەدان ئۆپەراسیۆنی سەربازی لە سوریادا ئەنجامداوە.
روانگەی سوری بۆ مافەكانی مرۆڤ کە روانگەیەکی ناڕازیی سوریایە و بنکەی سەرەکی لە بەریتانیایە، راپۆرتێكی لەبارەی سوریا و رەوشی ئەو وڵاتە لەدوای روخانی بەشار ئەسەد بڵاوكردووەتەوە و ئاماژەی بەوەكردووە، لەدوای روخانی ئەسەدەوە سوریا بووەتە گۆڕەپانێكی كراوە بۆ هێرشەكانی ئیسرائیل.
روانگەی سوری لە راپۆرتەکەیدا ئەوەی خستووەتە روو، لەدوای 8ی مانگی 12ی ساڵی رابردووەوە، ئیسرائیل ژێرخانی سەربازی سوریای كردووەتە ئامانج و لە بەشێكی پارێزگاكاندا نەخشەی نوێی بۆ بنكە سەربازییەكان كێشاوە.
بەپێی راپۆرتی روانگەکە، لەدوای روخانی ئەسەدەوە ئیسرائیل 813 هێرشی بۆسەر سوریا ئەنجامداوە و لەو هێرشانەدا 860 ئامانجی پێكاوە، كە بەهۆیەوە 76 كەس گیانیان لەدەستداوە، جگە لەوەش 410 داگیركاریی بۆسەر ناوچە جیاوازەكانی سوریا ئەنجامداوە، هەر لە ئۆپەراسیۆنی سەربازییەوە تا دەستگیركردن و دانانی بنكەی سەربازیی و خاڵی پشكنین.
لە راپۆرتەكەدا ئەوە هاتووە، هێرشەكەی 28ی مانگی رابردوو بۆسەر بەیت جن لە دیمەشق گەورەترین هێرشی سەربازیی ئیسرائیل بووە، کە تیایدا 15 کەس کوژراون و زیاتر لە 20 کەسی دیکە برینداربوون.
هێرشە بەردەوامەکانی ئیسرائیل بۆسەر ناوچە جیاوازەکانی سوریا و بردنە ناوەوەی هێزی سەربازی بۆ چەند پارێزگایەکی سوریی، لە ئێستادا خاڵی ناکۆکی نێوان سوریا و ئیسرائیلە و سوریا داوا دەکات، ئیسرائیل بۆ ئەو خاڵانە بکشێتەوە، کە بەر لە روخانی رژێمەکەی ئەسەد لێی بووە و دەیەوێت ئەو وڵاتە پابەند بێت بە رێککەوتنەکەی ساڵی 1974ی نێوانیانەوە، کە ئەو رێککەوتنە بوو تیایدا دوای ساڵێک لە شەڕی نێوانیان لەسەر بەرزاییەکانی جۆلان، ئاگربەستێکیان بە سەرپەرشتی نەتەوە یەکگرتووەکان بۆ راگرتنی شەڕ راگەیاند و ئەو ناوچانەی شەڕی تێدا بوو، خرایە ژێر چاودێریی هێزیی ئاشتیپارێزی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە.
لەدوای 8ی کانوونی یەکەمی ساڵی رابردوو و دوای روخانی ئەسەد، ئیسرائیل هەنگاو بە هەنگاو دەستیکرد بە زیاتر چوونەناوەوەی خاکی سوریا و ئەوەی خستە روو، چیتر ئەو رێککەوتنەی ساڵی 1974 کاری پێناکرێت.
ئێستاش مەرجی سوریا بۆ دانوستانی ئاشتی لەگەڵ ئیسرائیلدا، جێبەجێکردنی ئەو رێککەوتننامەیە و کشانەوەی ئیسرائیلە بۆ ئەو سنورانەی کە ساڵێک بەر لە ئێستا لێی بووە.
مەفرەزەکانی بنکەی پۆلیسی خورماڵ دوو تۆمەتباریان دەستگیرکرد کە هەستاون بە دزینی سێ ماتۆڕسکیل لەناو قەزاکەدا، لە کاتی لێکۆڵینەوەشدا دەرکەوتووە ئەو دوو کەسە پێشینەی تاوانیان هەیە و لە شوێنی دیکەش داواکراون.
بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی پارێزگای هەڵەبجە ئاشکرای کرد، دوای ئەوەی ژمارەیەک هاووڵاتی سکاڵایان تۆمارکرد کە ماتۆڕسکیلەکانیان لێ دزراوە، دەستبەجێ هێزەکانیان دەستیان بە بەدواداچوون کردووە و توانیویانە دوو تۆمەتبار دەستگیر بکەن.
تۆمەتبارەکان ناویان (م. ع. ا) تەمەن 25 ساڵ و (پ. د. م) تەمەن 27 ساڵە. پۆلیسی هەڵەبجە دەڵێت، لەبەردەم دادوەری لێکۆڵینەوەدا دانیان بە تاوانەکەیاندا ناوە و بەپێی مادەی 446ی یاسای سزادانی عیراقی راگیراون.
ئەوەی جێگەی سەرنجە، ئەم دوو تۆمەتبارە تەنها لە خورماڵ تاوانیان نەکردووە، بەڵکو خاوەنی چەندین پێشینەی تاوانن و بەپێی مادەکانی (453، 456، 446 و 15ی چەک) لە هەردوو بەڕێوەبەرایەتیی پۆلیسی پارێزگای سلێمانی و ئیدارەی راپەڕین فەرمانی دەستگیرکردنیان هەبووە و داواکراو بوون.
وەزارەتی دارایی و ئابوریی حکومەتی هەرێمی کوردستان رایدەگەیەنێت، لیستی موچەی مانگی رابردووی فەرمانبەرانیان رادەستی بەغداد کردووە.
بەپێی راگەیەندراوێکی وەزارەتەکە، ئەمڕۆ یەکشەممە 7-12-2025، تیمی تەکنیکیی وەزارەتی دارایی هەرێم، لیستی موچەی مانگی تشرینی دووەم (مانگی 11)ی فەرمانبەران و موچەخۆرانی هەرێمی کوردستانی رادەستی فەرمانگەی ژمێریاریی وەزارەتی دارایی حکومەتی فیدراڵ کردووە.
ناردنی ئەم لیستە وەک دەستپێکێکە بۆ پرۆسەی وردبینیکردن لەلایەن بەغدادەوە، تاوەکو دواتر پارەی پێویست بۆ دابەشکردنی موچەی مانگی 11 رەوانەی هەرێمی کوردستان بکرێت.
تۆم باراک، نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ سوریا لە لێدوانێکی چاوەڕواننەکراودا دان بەوەدا دەنێت کە سیاسەتی رۆژئاوا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست "شکستی هێناوە" و ئاشکرای دەکات کە دۆناڵد ترەمپ بڕیاریداوە مامەڵە لەگەڵ سەرۆکی نوێی سوریا (ئەحمەد شەرع) بکات.
باراک رایگەیاند: "هەموو بڕیارەکانی وڵاتانی رۆژئاوا سەبارەت بە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە سایکس بیکۆوە تاوەکو ئێستا، هەڵە بوون".
سەبارەت بە دۆخی ئێستای سوریا و گۆڕانکارییەکان، نێردەکەی ئەمریکا وتی: "کارەکان لە سوریا بە ئاڕاستەی راست دەڕۆن و دەبێت رێگەیان پێ بدەین خۆیان پێناسەی خۆیان بکەن. نابێت لەبیری بکەین کە سەرکردایەتی لە سوریا نوێیە و پێویستی بە سەقامگیری هەیە".
وتیشی: "ترەمپ دوای خوێندنەوەی وردی دۆخەکە، بڕیارەکانی داوە و بەباشی زانیوە دەرفەت بداتە ئەحمەد شەرع".
باراک دەستکەوتەکانی ئەم دواییەی سوریای بە "قارەمانانە" وەسفکرد و داوای کرد هاندەر و پاڵپشتی ئەو کەسانە بن کە ئەو گۆڕانکارییانەیان ئەنجامداوە.
سایکس بیکۆ؛ ئەو هێڵە رەشانەی خەونی کوردیان کردە چوار پارچە
ئەو بڕیارەی ئەمڕۆ نێردەی ئەمریکا بە "هەڵە" وەسفی دەکات، بۆ کورد گەورەترین کارەساتی مێژووییە کە تاوەکو ئەمڕۆ باجەکەی دەدات.
چیرۆکەکە چۆن دەستیپێکرد؟
لە ساڵی 1916، واتە زیاتر لە 100 ساڵ لەمەوبەر و لە گەرمەی جەنگی جیهانیی یەکەمدا، دوو دیپلۆماتکار بەناوەکانی (مارک سایکس)ی بەریتانی و (فرانسوا جۆرج پیکۆ)ی فەرەنسی، بە نهێنی دانیشتن و نەخشەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستیان کێشا. ئەوان بە پێنووس و راستەهێڵ، سنوری وڵاتانی ناوچەکەیان دیاری کرد بەبێ ئەوەی گوێ بدەنە جیاوازیی نەتەوە و ئایین و جوگرافیا.
کورد چی بەسەر هات؟
پێش ئەم رێککەوتنە، بەشێکی زۆری کوردستان لەژێر دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتیی عوسمانیدا بوو، بەڵام سایکس پیکۆ و دواتر پەیماننامەی لۆزان، خەونی دەوڵەتی کوردییان لەباربرد و خاکی کوردستانیان دابەشکرد.
بەهۆی ئەم نەخشەیەوە، کوردستان بەسەر چوار وڵاتی (تورکیا، عیراق، سوریا و ئێران)دا دابەشکرا و کورد بوو بە گەورەترین نەتەوە لە جیهاندا کە خاوەنی دەوڵەتی خۆی نەبێت
ئەم دابەشکارییە وایکرد کورد لە هەر چوار پارچەکە ببێتە کەمینە و رووبەڕووی چەوساندنەوە، ئەنفال، کیمیاباران و سڕینەوەی ناسنامە ببێتەوە. دانپێدانانی بەرپرسێکی باڵای وەک تۆماس باراک بەوەی "بڕیارەکانی ڕۆژئاوا هەڵە بوون"، پشتڕاستکردنەوەی ئەو راستییەیە کە کورد سەدەیەکە هاواری بۆ دەکات: "ئەو نەخشەیەی ئێوە کێشاتان، گەلێکی کردە قوربانی".
تەنها چەند رۆژێک دوای کودەتاکەی غینیا، ئەفریقا جارێکی دیکە هەژایەوە و بەیانیی ئەمڕۆ گرووپێک لە ئەفسەرانی سوپای (بنین) چوونە سەر شاشەی تەلەفزیۆن و کۆتاییان بە دەسەڵاتی سەرۆکی وڵات هێنا.
لە دیمەنێکدا کە لەم ساڵانەی دواییدا لە ئەفریقا زۆر دووبارە دەبێتەوە، بەیانیی ئەمڕۆ یەکشەممە 7-12-2025، کۆمەڵێک سەرباز لە تەلەفزیۆنی رەسمیی وڵاتەکەوە دەرکەوتن و راگەیەندراوی "لیژنەی سەربازی بۆ بنیاتنانەوە"یان خوێندەوە.
لە بەراگەیەندراوەکەدا هاتووە: "ئەمڕۆ کۆبووینەوە و بڕیارماندا بە لابردنی پاتریس تالۆن لە پۆستی سەرۆک کۆمار و هەڵوەشاندنەوەی حکومەت".
سەرەڕای راگەیەندراوی سەربازەکان، دەوروبەری پاتریس تالۆن دەڵێن "سەرۆک لە شوێنێکی پارێزراوە و سوپا کۆنترۆڵی دۆخەکەی کردۆتەوە".
بەڵام باڵیۆزخانەی فەرەنسا لە (کۆتۆنۆ)ی پایتەخت ئاشکرای کردووە، دەنگی تەقە لە سەربازگەی (گێزۆ) لە نزیک کۆشکی سەرۆکایەتی بیستراوە و داوای لە هاووڵاتیانی فەرەنسی کردووە لە ماڵەکانیان نەچنە دەرەوە.
پاتریس تالۆن، کە بازرگان و سیاسەتمەدارە، لە ساڵی 2016وە دەسەڵاتی گرتۆتە دەست و بڕیار بوو لە مانگی نیسانی داهاتوودا دوای 10 ساڵ لە حوکمڕانی، کورسییەکە جێبهێڵێت، بەڵام سوپا پەلەی کرد.
ئەم روداوە دوای چەند رۆژێک دێت لە کودەتایەکی هاوشێوە لە غینیا بیساو، کاتێک ئەفسەرێکی سوپا سەرۆک (عومەر سیسۆکۆ ئیمبالۆ)ی لەسەر کار لابرد، کە ئەمەش نیشانی دەدات شەپۆلی کودەتا سەربازییەکان لە رۆژئاوای ئەفریقا هێشتا کۆتایی نەهاتووە.
وتەبێژی دەم پارتی لە لێدوانێکی تایبەتدا بۆ کوردسات نیوز رایدەگەیەنێت، هەفتەی داهاتوو لایەنەکان راپۆرتی خۆیان لەسەر پرۆسەی ئاشتی دەدەنە پەرلەمان، هاوکات لە کۆنفرانسێکی نێودەوڵەتیدا کەسایەتییە جیهانییەکان داوای ئازادکردنی ئۆجەلان دەکەن.
ئایشەگوڵ دۆغان، وتەبێژی پارتی یەکسانیی و دیموکراسیی گەلان (دەم پارتی) بە کوردسات نیوزی راگەیاند، ئەگەرچی پرۆسەی ئاشتی وەک پێویست بەڕێوەناچێت، بەڵام هێشتا بەردەوامە و هەفتەی داهاتوو سەرجەم لایەنە سیاسییەکان راپۆرتی خۆیان لەبارەی پرۆسەکە پێشکەش بە "کۆمسیۆنی برایەتی و ئاشتی" لە پەرلەمانی تورکیا دەکەن.
سەبارەت بە هەوڵەکان بۆ بینینی عەبدوڵا ئۆجەلان، ئایشەگوڵ دۆغان بۆ کوردسات نیوز وتی: "سەردانی کۆمسیۆنەکە بۆلای ئۆجەلان هەنگاوێکی زۆر باش و مێژووییە، بەڵام بۆ زیاتر پێشخستنی پرۆسەکە پێویستمان بە هەنگاوی دەستوریی هەیە".
"ئاشتی بەبێ ئۆجەلان ناکرێت"
لەلایەکی دیکەوە و لە یەکەم رۆژی کۆنفرانسی نێودەوڵەتیی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک، ژمارەیەک لە کەسایەتییە جیهانییەکان و براوەی خەڵاتی نۆبڵ پەیامێکی روونیان دایە حکومەتی تورکیا و رایانگەیاند، کاتی ئەوە هاتووە دان بە مافی کورددا بنرێت و دەرگای زیندانی ئیمراڵی بکرێتەوە.
ج ودی ویلیامز، چالاکوان و براوەی خەڵاتی نۆبڵی ئاشتی، لە رێگەی ڤیدیۆ کۆنفرانسەوە بەشدار بوو و پەیامێکی توندی ئاڕاستەی تورکیا کرد. ویلیامز وتی: "حکومەتی تورکیا بۆ گۆڕانکاریی راستەقینە بێمەیلە و ئەمە جێگەی نیگەرانییە. ئۆجەلان سەرەڕای دۆخی سەختی زیندان، پابەندبوونی خۆی بە ئاشتی پاراستووە".
وتیشی: "وەک براوەی خەڵاتی نۆبڵ دان بەم دەستپێشخەرییەدا دەنێین و داوای ئازادکردنی دەکەین. ئەو رێبەری گەلی کوردە و دەبێت ئازاد بێت تاوەکو بتوانێت هاوکاریی پرۆسەکە بکات".
محەمەد بابه، سەرۆکی لیژنەی دەستوریی پەرلەمانی باشوری ئەفریقا، باسی لە ئەزموونی وڵاتەکەی کرد دوای روخانی رژێمی ئاپارتاید و وتی: "بۆ دروستکردنی یاسای ئاشتی، پێویستمان بە سەرکردایەتی هەیە".
لای خۆشیەوە دیکلان کیێرنی، سەرۆکی نیشتمانیی پارت "شین فێن"ی ئیرلەندی، باسی لە دانوستانەکانی ئیرلەندا کرد و وتی: "حکومەتی تورکیا دەبێت ئەو دەرفەتە لەباوەش بگرێت کە گەلی کورد پێشکەشی کردووە. من بڕوام بە (مافی هیوا) هەیە، بەڵام دەبێت باسی ئیرادەی هیواش بکەین. بۆ گەلی کورد ئاشتی و دیموکراسی دەوێت و بۆ عەبدوڵا ئۆجەلانیش ئازادی".
لە بەشێکی دیکەی کۆنفرانسەکەدا، وتەبێژی سەرۆکایەتیی هەرێمی کوردستان پەیامی سەرۆکی هەرێمی خوێندەوە.
لە پەیامەکەدا هاتبوو: "بۆ گەلانی ناوچەکە دەرکەوتووە توندوتیژی ئەنجامی باشی نییە، بەڵام ئیرادەیەک بۆ ئاشتی هەیە. وەک هەرێمی کوردستان رۆڵمان دەبێت لە بەرقەرارکردنی ئارامی و ئاشتیدا و پیرۆزبایی لە ئۆجەلان دەکەین بۆ ویستی بنیاتنانی ئاشتی و پێکەوەژیان".
هاوکات؛ ئازاد ئەرۆڵ، ئەندامی وەفدی ئیمراڵی باسی لەوەکرد، ئامانجی دەوڵەت ئەوەیە لە رێگەی ئۆجەلانەوە کورد لە دەرەوەی یاسا بهێڵێتەوە و وتی: "تاوەکو کێشەی یاساییبوونی کورد چارەسەر نەکرێت، ناتوانین باسی هیچ مافێک بکەین".
هاوکات پڕۆفیسۆر جیهانگیر ئیسلام و دکتۆر ئارزو یڵماز، جەختیان لەوە کردەوە کە مۆدێلی "نەتەوە-دەوڵەت" پێویستی بە پێداچوونەوەیە و پێشنیازەکانی ئۆجەلان لەم کاتەدا گرنگیی تایبەتیان هەیە بۆ چارەسەری کێشەکان.
پێرێ ئاراگۆنێس، سەرۆکی پێشووی کەتەلۆنیا باسی لە دانوستانی رەسمی نێوان کەتەلۆنیا و ئیسپانیا کرد و وتی: "گرنگترین دانوستان ئەوەیە لەگەڵ خەڵکی خۆت دەیکەیت. سەرکردەکەی ئێوە (ئۆجەلان) ئازاری گەلەکەی گۆڕی بۆ هەوڵی ئاشتی".
هەروەها ئیگۆر زولایکا، پەرلەمانتاری باسک رایگەیاند: "بەشداریکردنی ئۆجەلان لەم پرۆسەیەدا زۆر گرنگە و دەبێت ئازاد بکرێت".