ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم دەڵێت، لەم هەفتەیەدا پشكنینی دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئێران دەستپێدەكاتەوە و ئێرانیش دەڵێت ئەوەی دەوترێت تەنها خەیاڵێكی بەڕێوەبەری ئاژانسەكەیە.

رافایل گرۆسی بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم رایگەیاند، بەپێی رێككەوتن و ئەو هەماهەنگییانەی كراوە، بڕیارە لەم هەفتەیەدا پشكنەرانی ئاژانسەكە بگەڕێنەوە بۆ ئێران بە مەبەستی دەستپێكردنەوەی پشكنین لە بنكە و دامەزراوە ئەتۆمییەكانی ئەو وڵاتە.

وتیشی، ئەگەر سزا نیودەوڵەتییەكانی سەر ئێران كارا بكرێنەوە، پێویستە دڵنیاییان پێبدرێت كە دەتوانن بەردەوام بن لە كاركردن لەگەڵ ئێران و ئەگەر ئەوەش روبدات پەیوەندی و راوێژ و دانوستانیان لەگەڵ ئەو وڵاتە بەردەوام دەبێت لە پێناو گەیشتن بە رێككەوتن.

ئیبراهیم عەزیزی سەرۆكی لیژنەی ئاسایشی نەتەوەیی و كاروباری دەرەوەی پەرلەمانی ئێرانیش رایگەیاند، ناردنی پشنكەرانی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم دوورە لە راستییەوە و تەنها خەیاڵێكی گروسییە كە دەیەوێت لە ناو ئێران كار بۆ ئەمریكا بكات و راپۆرتێك بەنهێنی بەرزبكاتەوە لە بارەی زیانەكانی بنكە ئەتۆمییەكانی ئێران.

 

بافڵ جەلال تاڵەبانی و مەسعود بارزانی لە پیرمام كۆبوونەوە و رەوشی هەرێمی كوردستان و عیراق و ناوچەكەیان تاوتوێكرد.

بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆكی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان و مەسعود بارزانی سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان، لە پیرمام كۆبوونەوە، بەپێی زانیارییەكانیش لە كۆبونەوەكەدا رەوشی هەرێم و عیراق و ناوچەكە تاوتوێكراون.

پەیامنێری كوردسات نیوزیش رایگەیاند، بڕیارە راگەیەنراوێك لەبارەی ناوەڕۆكی كۆبوونەوەكە بۆ رایگشتی بڵاوبكرێتەوە.

 

لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانیدا، حەیان عەبدولغەنی، وەزیری نەوتی عیراق، وردەکاریی رێککەوتنە نوێیەکەی نێوان هەولێر و بەغدادی لەبارەی دۆسیەی نەوتەوە خستەرو و رایگەیاند، "دوای 18 ساڵ، رێککەوتین لەسەر رادەستکردنی نەوتی هەرێم."

وەزیری نەوت جەختی کردەوە کە رێککەوتنەکە وەرگرتنی "سەرجەم نەوتی هەرێم" دەگرێتەوە و وتی: "پێویستە وەزارەتی سامانە سروشتییەکان بەردەوام بێت لە رادەستکردنی نەوت و بەوەش موچەی فەرمانبەرانی هەرێمی کوردستان دەدرێت و مانگانە رەوانە دەکرێت."

عەبدولغەنی میکانیزمی رێککەوتنەکەی رون کردەوە و وتی: "لە پێشخابوور نەوتی هەرێم وەردەگرین و لەرێگەی تورکیاوە هەناردە دەکرێت." ئاماژەی بەوەش کرد کە رۆژانە 50 هەزار بەرمیل نەوت بۆ پێداویستیی ناوخۆی هەرێم تەرخان دەکرێت.

سەبارەت بە شایستەی کۆمپانیا نەوتییەکان، وەزیری نەوت ئاشکرای کرد کە بۆ هەر بەرمیلێک 16 دۆلار وەک کرێی بەرهەمهێنان دیاری کراوە و جەختی کردەوە کە "شێوازی پارەدان بە کۆمپانیاکان بە کاش نابێت."

لە کۆتایی قسەکانیدا، حەیان عەبدولغەنی ئەوەشی خستەرو کە حکومەتی عیراق لە ئێستادا غاز هەناردەی دەرەوە ناکات.

تەوفیق عەلی، دادوەری لێکۆڵینەوەی حەوتەم لە دیمەشق، فەرمانێکی دەستگیرکردنی نا ئامادەی بۆ بەشار ئەسەدی سەرۆکی پێشوی سوریا دەرکرد، کە پەیوەستە بە روداوەکانی شاری دەرعا لە 23ی تشرینی دووەمی 2011.

ئەو دادوەرە بە ئاژانسی سانای راگەیاند، فەرمانەکە تۆمەتەکانی "کوشتنی بەئەنقەست، ئەشکەنجەدانی تا مردن، و زەوتکردنی ئازادی" لەخۆدەگرێت. هەروەها ئاماژەی بەوە کرد کە بڕیارە دادوەرییەکە رێگە خۆش دەکات بۆ بڵاوکردنەوەی فەرمانەکە لە رێگەی پۆلیسی ئینتەرپوولەوە و بەدواداچوونی یاسایی لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی.

بە وتەی دادوەرەکە، ئەم هەنگاوە لەسەر بنەمای سکاڵای کەسوکاری قوربانییانی روداوەکانی دەرعا نراوە و جەختیشی کردەوە کە "رێکارە یاساییەکان بۆ دادگاییکردنی تاوانبارانی رژێمی پێشوو بەردەوام دەبن."

روداوەکانی دەرعا لە ساڵی2011 بەو پریشکە دادەنرێت کە شۆڕشی سوریای دژی بەشار ئەسەد هەڵگیرساند، دوای ئەوەی هێزە ئەمنییەکان منداڵانی شارەکەیان بەهۆی نووسینی درووشمی دژی رژێم دەستگیر و ئەشکەنجە دا، کە دواتر بووە هۆی خۆپیشاندانی بەرفراوان و سەرکوتکردنێکی خوێناوی.

جێی باسە، لە 8ی کانوونی یەکەمی 2024، بەشار ئەسەد بە شێوەیەکی چاوەڕواننەکراو روخا و ناوبراو ناچار بوو هەڵبێت بۆ روسیا.

 

عەلی لاریجانی، راوێژکاری رابەری باڵای ئێران، دوای کۆبوونەوەی لەگەڵ سەرۆکی پەرلەمانی لوبنان لە بەیروت، رایگەیاند کە گفتوگۆکانیان بە ئامانجی پەرەپێدانی پەیوەندییەکان "بونیادنەر و بەسوود" بووە.

لاریجانی لە کۆنفرانسێکی رۆژنامەوانیدا ستایشی حزبوڵڵای کرد و وتی: "بەرگری سەرمایەیەکی گەورەیە و حزبوڵڵا بەربەستێکی پۆڵایینە لەبەردەم ئیسرائیلدا." هەروەها وتیشی: "حزبوڵڵا ئەوەندە بەهێزە کە پێویستی بە چەک لە هیچ شوێنێکی ترەوە نییە."

ناوبراو ستایشی دەستپێشخەرییەکەی ئەمینداری گشتیی حزبوڵڵای کرد بۆ گفتوگۆ لەگەڵ سعودیە و بە "هەنگاوێکی دروست لە ئاڕاستەی راستدا" ناوی برد.

لاریجانی هۆشداریشی دایە ئەمریکا و وتی: "پێویست ناکات ئەمریکییەکان خۆیان بکەنە سەرپەرشتیاری گەلی لوبنان،" جەختیشی کردەوە کە "ئێمە خوازیارین وڵاتانی ناوچەکە لە بەرامبەر پیلانگێڕییەکانی ئیسرائیلدا بەهێز و سەربەخۆ بن."

 

بەهۆی نوسین بە زمانی كوردی فیدراسیۆنی تۆپی پێی توركیا سزای بەسەر یانەی ئامێدسپۆردا سەپاند، دەرم پارتیش رایگەیاند، ئەو سیاسەتە خەڵك رووبەڕووی هێرشی ڕەگەزپەرستی دەكاتەوە.

بەهۆی نوسین بە زمانی كوردی لەسەر درێسی یانەی تۆپی پێی ئامەد سپۆر، فیدراسیۆنی تۆپی پێی توركیا بڕی دوو هەزار و 600 دۆر سزای بەسەر یانەكەدا سەپاند، فیدراسیۆنەكە رایگەیاندووە ئەو درێسانە پێچەوانەی رێساكانی فیدراسیۆنە.

هاوكات تونجەر باقر خان و تولای حاتیمئۆغلاری هاوسەرۆكانی پارتی یەكسانی و دیموكراسی گەلان"دەم پارتی" رایانگەیاندووە، لە پەرلەمانی توركیا لێبوردەیی بەرانبەر بە كورد هەیە، بەڵام لە وەرزشدا سزا هەیە، ئەو سیاستەش كەشوهەوایەكی كۆمەڵایەتی دروست دەكات و خەڵك رووبەڕووی هێرشی ڕەگەزپەرستی دەكاتەوە، ئەوەش  زیان بە هەوڵەكانی ئاشتی دەگەیەنێت.

ئاماژەیان بۆ ئەوەشكردوە، ئەو سزایە تەنیا بۆ سەر ئامەد سپۆر نییە، بەڵكو بۆ سەر زمانی زگماكی ملیۆنان كوردە، كە پێشتر لەلایەن فیدراسیۆنی تۆپی پێی توركیاوە پەسەندكراوە.

 

فەوزا یوسف، ئەندامی دەستەی سەرۆکایەتیی پارتی یەکێتیی دیموکراتی (پەیەدە) و هاوسەرۆکی دەستەی دانوستانکاری باکوور و رۆژهەڵاتی سوریا، ئامادەیی خۆیان بۆ دەستپێکردنەوەی گفتوگۆکان لەگەڵ حکومەتی سوریا راگەیاند و جەختی کردەوە کە ماوەی مانگێکە چاوەڕێی وەڵامی دیمەشق دەکەن.

فەوزا یوسف لە ئێکس نووسیوێتی: "دەمانەوێت جەخت لەوە بکەینەوە کە ئامادەین بۆ دەستپێکردنەوەی دانوستانەکان لەگەڵ دیمەشق و کارکردن لەسەر جێبەجێکردنی رێککەوتنی 10ی ئادار." 

ناوبراو هەروەها ئەو دەنگۆیانەی رەتکردەوە کە گوایە ئەوان هۆکاری سستیی پرۆسەکەن و وتی: "هیچ سستییەک لەلایەن ئێمەوە نییە، لیژنەکانمان لە هەموو ئاستێکدا ئامادەن و ئێمە ماوەی مانگێکە چاوەڕێی وەڵامی دیمەشقین، چونکە باوەڕمان وایە باشترین رێگە بۆ چارەسەریی کێشەکانی سوریا، گفتوگۆ و لێکتێگەیشتنە."

سەرچاوەیەک لە کۆمپانیای نەوتی باکور رایگەیاند، سەرەڕای دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێمی کوردستان، هیچ هەوڵێک لە ئارادا نییە بۆ دەستپێکردنەوەی هەناردەی نەوتی کەرکوک بۆ بازاڕەکانی جیهان.

ئەو سەرچاوەیە بە کوردسات نیوزی وتووە، "لە ئێستادا تەواوی بەرهەمی کۆمپانیاکە کە رۆژانە دەگاتە 350 هەزار بەرمیل لە کێڵگەکانی کەرکوک، خەباز، جەمبور و بای حەسەن، بۆ پڕکردنەوەی پێداویستیی ناوخۆ بەکاردێت و هیچ بڕێکی لێ هەناردە ناکرێت."

سەرچاوەکە جەختی کردەوە کە "هیچ ئەگەرێک نییە" لە ئێستادا بەرهەمی کێڵگە نەوتییەکانی کۆمپانیای نەوتی باکوور هەناردەی بازاڕەکانی جیهان بکرێتەوە. لەگەڵ ئەوەشدا، ئاشکرای کرد کە پلان هەیە لە ئایندەیەکی نزیکدا دەست بە هەڵکەندنی یەکەمین بیری نەوتی لە سنووری قەزای کفری بکرێت.

هاوکات لەگەڵ رۆژی جیهانیی گەشتوگوزار، ئەمەل جەلال، سەرۆکی دەستەی گەشتوگوزاری هەرێمی کوردستان، لە راگەیەنراوێکدا پابەندبوونی دەستەکەی بە پەرەپێدانی کەرتی گەشتوگوزار وەک پایەیەکی گەشەسەندنی بەردەوام دووپاتکردەوە.

ئەمەل جەلال رایگەیاند، درووشمی ئەمساڵی رێکخراوی گەشتوگوزاری جیهانی "گەشتوگوزار و گۆڕانکاریی بەردەوام"ـە، جەختیشی کردەوە کە "گەشتوگوزار پردێکە لە نێوان گەلان و بزوێنەری دەرفەتی ئابوورییە."

سەرۆکی دەستەی گەشتوگوزار ئاماژەی بەوەش کرد کە لە ماوەی پێنج ساڵی رابردوودا، کەرتی گەشتوگوزاری هەرێم "وەرچەرخانێکی مێژوویی" بەخۆیەوە بینیوە لە روی ژێرخان و زیادبوونی پڕۆژە گەشتیارییەکانەوە، هەروەها سەرجەم شوێنە گەشتیارییەکان پابەند کراون بە بەکارهێنانی زمانی کوردی وەک زمانی سەرەکی.

سەبارەت بە پلانی داهاتوو، ئاشکرای کرد کە بە هەماهەنگی لەگەڵ دەستەی وەبەرهێنان کاردەکەن بۆ ئامادەکردنی "رێبەرێکی تایبەت بە دەرفەتەکانی وەبەرهێنان لە سێکتەری گەشتیاری"، هاوکات رێکخستنەوەی پیشەی رێبەریی گەشتیاریش کراوەتە کاری لەپێشینەیان.

 

بەڕێوەبەرایەتیی گشتیی کەشناسی و بوومەلەرزەزانیی هەرێم، پێشبینییەکانی کەشوهەوای بۆ ئەمڕۆ و سبەی راگەیاند و ئاماژەی بەوە کرد کە پلەکانی گەرما جێگیر دەبن.

بەپێی پێشبینییەکان، ئەمڕۆ شەممە ئاسمان ساماڵ دەبێت لەگەڵ بوونی تۆزێکی سووک و دەرکەوتنی هەندێک پەڵەهەور لە ناوچە شاخاوییەکاندا. بۆ سبەی یەکشەممەش، ئاسمان بە ساماڵی دەمێنێتەوە و پلەکانی گەرما هاوشێوەی ئەمڕۆ دەبن.

بەرزترین پلەکانی گەرمای پێشبینیکراو بەم شێوەیەن:

• هەولێر: 35

• سلێمانی: 34

• دهۆک: 34

• کەرکوک: 37

• گەرمیان: 37

• هەڵەبجە: 35

• زاخۆ: 35

• ئاکرێ: 34

• سۆران: 33

• ئامێدی: 30

• حاجی ئۆمەران: 22

 

سەرۆك كۆماری عیراق دەڵێت، هەرێمی كوردستان و عیراق لە هەوڵی بەردەوامدان بۆ چارەسەركردنی كێشەكانیان لە رێگەی دانوستان و گفتوگۆوە.

د.لەتیف رەشید سەرۆك كۆماری عیراق لە چاوپێكەوتنێكدا لەگەڵ كەناڵی فرانس 24 رایگەیاند، مانەوە و كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا لە عیراق بەپێی رێككەوتنی ستراتیژی نێوانیان دەبێت و لەئێستاشدا عیراق گەیشتووەتە قۆناغێك پێویستی بە هێزی بیانی و ئەمریكا نییە و دەتوانێت شەڕی تیرۆر بكات و پارێزگاری لە ئاساسیش و ئارامییەكەی بكات.
وتیشی، گروپی تیرۆریستی داعش بە تەواوەتی تێكشكاوە و سەرجەم سنورەكانیش كۆنترۆڵكراون و بە وردی چاودێری جوڵەی گروپە تیرۆرستییەكان دەكەن.

سەرۆك كۆماری عیراق راشیگەیاند، هەردوو حكومەتی عیراق و هەرێمی كوردستان لە دانوستان و گفتوگۆ بەردەوامن بۆ چارەسەركردنی كێشە و ناكۆكییەكان و دوایین هەوڵیشیان رێككەوتن بووە لەسەر دەستپێكردنەوەی هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان.

وەزارەتی سامانە سروشتییەکانی حکومەتی هەرێمی کوردستان رایگەیاند، کاتژمێر 7:00ی بەیانیی ئەمڕۆ شەممە، پرۆسەی هەناردەکردنەوەی نەوتی هەرێم لە رێگەی بۆریی کەرکووک-جەیهانەوە بە سەرکەوتوویی دەستیپێکردەوە.

ئەم هەنگاوە دوای ماوەیەکی درێژ لە راگرتنی پرۆسەکە دێت و بە دەستپێکی قۆناغێکی نوێ لە بواری وزەی هەرێمی کوردستان دادەنرێت.

ئەمە لە کاتێکدا دێت هەر ئەمڕۆ وەزارەتی نەوتی عیراق، رایگەیاند، بەیانیی ئەمڕۆ هەناردەکردنەوەی نەوتی هەرێم دەستیپێکردەوە بەبێ ئەوەی هیچ کێشەیەکی تەکنیکی رووبدات.

وتیشی، ئەو هەنگاوە رەنگدانەوەی سەرکەوتنی هەوڵە هاوبەشەکانی نێوان حکومەتی فیدراڵی و حکومەتی هەرێمە لە بەدیهێنانی ئەم دەستکەوتە گرنگەدا.

 

کۆماری ئیسلامیی ئێران ئەمڕۆ شەممە، باڵیۆزەکانی خۆی لە بەریتانیا، فەرەنسا و ئەڵمانیا بۆ "راوێژکردن" بانگهێشتی تاران کردەوە، ئەم هەنگاوە دوای ئەوە دێت کە هەوڵەکانی روسیا و چین لە ئەنجومەنی ئاسایش بۆ دواخستنی سەپاندنەوەی سزاکان بەسەر ئێراندا شکستی هێنا.

تەلەڤیزیۆنی رەسمی ئێران رایگەیاند: "دوای جووڵە نابەرپرسانەکەی سێ وڵاتە ئەوروپییەکە بۆ کاراکردنەوەی بڕیارە هەڵوەشاوەکانی ئەنجومەنی ئاسایش، باڵیۆزانی ئێران لە ئەڵمانیا، فەرەنسا و شانشینی یەکگرتوو بۆ راوێژکردن بانگهێشتی تاران کرانەوە."

رۆژی هەینی، روسیا و چین لە ئەنجومەنی ئاسایش نەیانتوانی پڕۆژەبڕیارێک بۆ دواخستنی گەڕانەوەی سزاکان بۆ ماوەی شەش مانگ تێپەڕێنن. لە کۆی 15 ئەندامی ئەنجومەنەکە، تەنها 4 وڵات دەنگیان بۆ پڕۆژەکە دا، لە بەرامبەردا 9 وڵات دژی وەستانەوە و دوو وڵاتیش دەنگیان نەدا.

بەپێی زانیارییەکانی ئاژانسی رۆیتەرز، بڕیارە هەموو سزاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان کاتژمێر 8:00ی شەوی ئەمڕۆ شەممە بە کاتی رۆژهەڵاتی ئەمریکا بەسەر ئێراندا بسەپێنرێنەوە.

---

دوای دەستپێکردنەوەی پرۆسەی هەناردەکردن، یەکەم بڕ لە نەوتی خاوی هەرێمی کوردستان کە بە "یەک مەتر سێجا" مەزەندە دەکرێت، لە خاڵی سنووریی فیشخابورەوە گەیشتە بەندەری جەیهانی تورکیا.

محەمەد عەبدولرەحمان پەیامنێری کوردسات نیوز، رایگەیاند: نەوتەکە بە رەسمی لەلایەن لایەنی تورکییەوە وەرگیراوە، ئەمەش وەک نیشانەی کاراکردنەوەی بۆریی نەوتی نێوان هەرێمی کوردستان و تورکیا و دەستپێکی قۆناغێکی نوێی هەناردەکردنەوە دادەنرێت.

 

هەناردەکردنەوەی نەوتی هەرێمی کوردستان بۆ بازاڕەکانی جیهان دەستیپێکردەوە. ئەمەش دوای رێککەوتنێکی نوێ دێت کە حکومەتی هەرێم، حکومەتی عیراق و کۆمپانیا نەوتییەکانی پێکەوە گرێداوە.

دوای نزیکەی دوو ساڵ و نیو لە دانوستان و فشاری ئابووری، بەرپرسانی هەرێم و کۆمپانیای سۆمۆی عیراقی شاهیدی کردنەوەی قفڵی ئەو بۆرییانە بوون کە نەوتی کوردستانیان بۆ بەندەری جەیهان دەگواستەوە، ئەمەش وەک نیشانەی دەستپێکردنی قۆناغێکی نوێ لە هاوکاریی وزە.

بەڕێوەبەری گشتیی سۆمۆ، عەلی نزار، جەختی لەوە کردەوە کە ئەم رێککەوتنە تەنها چارەسەرێکی کاتی نییە و وتی: "ئەمە بناغەی رێککەوتنێکی درێژخایەنە کە کۆتایی بە ساڵانێک لە ناکۆکی دەهێنێت."

لەسەر بنەمای میکانیزمی نوێ، کۆمپانیای سۆمۆ بەرپرسیار دەبێت لە فرۆشتنی نەوتی هەرێم، لە بەرامبەردا حکومەتی هەرێم لە رێگەی وەزارەتی سامانە سروشتییەکانەوە سەرپەرشتیی دابەشکردنی 50 هەزار بەرمیل نەوتی رۆژانە دەکات بۆ پڕکردنەوەی پێداویستییەکانی ناوخۆی هەرێمی کوردستان.

سەرۆك كۆماری عیراق و هاوتا ئێرانیەكەی لە نیویۆرك كۆبوونەوە و جەختیان لە پتەوكردنی پەیوەندیەكانی نێوانیان كردەوە.

نوسینگەی سەرۆكایەتی كۆمار رایگەیاند، د. لەتیف رەشید سەرۆك كۆماری عیراق و مەسعود پزیشكیان سەرۆك كۆماری ئێران، بە ئامادەیی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان و د. فوئاد حسێن وەزیری دەرەوەی عیراق، لە پەراوێزی 80هەمین دانیشتنی كۆمەڵەی گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان كۆبوونەوە و لەمیانی دیدارێكدا پەیوەندیە دووقۆڵییەكانی نێوان بەغداد و تاران و دوایین پێشهاتەكانی ناوچەكەیان تاووتوێ كرد.

لە كۆبوونەوەكەدا، د. لەتیف جەختی لە گرنگی بەهێزكردنی هەماهەنگیەكانی نێوان دوو وڵاتەكە كردەوە و بەپێویستی زانی كۆتایی بە شەڕ و ناكۆكیەكانی ناوچەكە بهێنرێت، هەروەها، جارێكی تر هێرش نەكرێتە سەر وڵاتانی ناوچەكە، بۆ ئەوەی نەبێتە هۆی تێكدانی سەقامگیری.

لای خۆشیەوە، پزیشكیان پابەندبوونی تارانی بە بنیاتنانی پەیوەندییەكی هەماهەنگانەی نزیك لەگەڵ عیراق لە بوارە جیاجیاكاندا دووپات كردەوە و جەختیشی كردەوە لە پشتیوانی خۆی بۆ پێشنیازەكانی د. لەتیف رەشید سەبارەت بە پێویستی كۆتاییهێنان بە شەڕ و ململانێكان، هەروەها هەوڵدان بۆ چەسپاندنی سەقامگیری لە ناوچەكە.