دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریكا لە کۆشکی سپی پێشوازی لە زۆهران مەمدانی، سەرۆکی شارەوانیی هەڵبژێردراوی نیویۆرک کرد، ئەوەش دوای چەندین مانگ لە ئاڵوگۆڕکردنی قسەی توند و سووکایەتیکردن بە یەکتر.

کۆشکی سپی بۆ بی بی سی پشتڕاستیکردەوە کە مەمدانی گەیشتووەتە کۆشکی سپی. ستیڤن چیونگ، بەڕێوەبەری پەیوەندییەکانی کۆشکی سپی لە تۆڕی ئێکس وێنەیەکی بڵاوکردووەتەوە کە لە پەنجەرەیەکەوە دەڕوانێتە رۆژنامەنووسان و بە گاڵتەپێکردنەوە نووسیوێتی: "هاوڕێیان زۆر درەنگن! ئێوە زۆر خاون".

ئەم دیدارە لە کاتێکدایە کە لە ماوەی رابردوودا پەیوەندیی نێوان ئەو دوو کەسایەتییە گرژیی زۆری بەخۆیەوە بینیوە:

• قسەکانی ترەمپ: لە کاتی بانگەشەدا، ترەمپ مەمدانی بە "سەرشێتێکی سەدا سەد کۆمۆنیست" ناوبردبوو (هەرچەندە مەمدانی دەڵێت سۆسیالیستێکی دیموکراتە). هەروەها ترەمپ هەڕەشەی ئەوەی کردبوو ئەگەر مەمدانی سەربکەوێت، بودجەی فیدراڵی لە نیویۆرک دەبڕێت. بەڵام ئەمڕۆ ترەمپ رایگەیاند کە لە کاتی بانگەشەدا "کەمێک توند بووە" بەرامبەری و دانی بەوەدانا کە مەمدانی "رکابەرایەتییەکی باشی کردووە".

• قسەکانی مەمدانی: لای خۆیەوە مەمدانی رەخنەی توندی لە ترەمپ دەگرت و رایگەیاندبوو کە سیاسەتەکانی ترەمپ ژیانی لە ئەمریكا گرانتر کردووە. هەروەها بڵاوەپێکردنی هێزەکانی پاسەوانی نیشتمانی لەلایەن ئیدارەی ترەمپەوە بە "شانۆگەریی ستەمکارانە" وەسف کردبوو.

سەرەڕای ئەو مێژووە پڕ کێشمەکێشە، مەمدانی رایگەیاندووە کە ئامادەیە لەگەڵ ترەمپ کار بکات بۆ کەمکردنەوەی خەرجییەکانی ژیان.

ئۆکراین رووبەڕووی "سەختترین ساتەکانی مێژوو" بووەتەوە؛ کۆشکی سپی مۆڵەتی تا پێنجشەممەی داهاتو و داوە بە کیێڤ بۆ ئیمزاکردنی رێککەوتنێک کە بەشێکی زۆری خاکەکەی رادەستی روسیا دەکات و هیواکانی بۆ بوون بە ئەندامی ناتۆ لە گۆڕ دەنێت، لەبەرامبەردا ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی دەڵێت: "خەریکە کەرامەتمان لەدەست دەدەین".

بەپێی ئەو بەڵگەنامە 28 خاڵییەی کە واشنتۆن و مۆسکۆ ئامادەیان کردووە و رەشنووسەکەی دراوەتە ئۆکراین، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریكا دەیەوێت بە زۆرترین سازش لەسەر حسابی ئۆکراین، کۆتایی بە جەنگ بهێنێت.

زێلێنسکی: لەبەردەم دووڕیانێکی کوشندەداین

سەرۆکی ئۆکراین لە وتارێکی ڤیدیۆییەدا بە ڕاشکاوی وتی: "ئێمە لەبەردەم هەڵبژاردنێکی زۆر قورسداین: یان لەدەستدانی کەرامەت، یان مەترسیی لەدەستدانی هاوبەشێکی سەرەکی (ئەمریكا)، یان قبوڵکردنی 28 خاڵە ئاڵۆزەکە و زستانێکی زۆر سەخت".

بەپێی زانیارییەکان، ئیدارەی ترەمپ هەڕەشەی ئەوەی کردووە ئەگەر کیێڤ تا رۆژی پێنجشەممە (27ی تشرینی دووەم) ئەم رێککەوتنە ئیمزا نەکات، ئەوا ناردنی چەک و زانیارییە هەواڵگرییەکان بۆ ئۆکراین رادەگرێت.

گرنگترین خاڵەکانی پلانە 28 خاڵییەکە:

ئەم پلانە کە زۆرینەی مەرجەکانی پوتین-ی تێدایە، ئۆکراین ناچار دەکات بەم خاڵانە رازی بێت:

·         خاک و سنوور: داننان بەوەی هەرێمەکانی لۆگانسک، دۆنێتسک و نیمچە دورگەی قرم "بە ئەمری واقیع خاکی روسیان" و ئەمریكاش دانیان پێدا دەنێت. هێڵەکانی ئێستای جەنگ لە خێرسۆن و زاپۆریژیا سڕ دەکرێن و دەبنە سنووری واقیعی.

• سوپا و ناتۆ: ئۆکراین دەبێت لە دەستوورەکەیدا بنووسێت کە هەرگیز نابێتە ئەندامی ناتۆ. ژمارەی سوپاکەی بۆ 600 هەزار سەرباز کەم دەکرێتەوە (ئێستا نزیکەی 850 هەزارە).
• ناوچەی بێچەک: هێزەکانی ئۆکراین دەبێت لەو بەشانەی دۆنێتسک بکشێنەوە کە ئێستا بەدەستیانەوەیە و ئەو ناوچەیە دەکرێتە ناوچەیەکی بێچەکی نێودەوڵەتی، بەڵام وەک خاکی روسیا ئەژمار دەکرێت.
• سزا و ئابووری: سزاکانی سەر روسیا هەڵدەگیرێن و مۆسکۆ دەگەڕێتەوە بۆ گروپی G8. لەبەرامبەردا ئەمریكا گرەنتی ئەمنی دەداتە ئۆکراین، بەڵام بە مەرجێک واشنتۆن 50%ی قازانجی پرۆژەکانی ئاوەدانکردنەوەی ئۆکراین بۆ خۆی ببات.
• لێبوردنی گشتی: هەموو لایەنەکان لێبوردنی گشتییان بۆ دەردەکرێت سەبارەت بە "تاوانەکانی جەنگ".

هەڵوێستی ئەوروپا و پشێویی ناوخۆ:

سەرکردەکانی ئەوروپا (ئەڵمانیا، فەرەنسا، بەریتانیا) نیگەرانیی خۆیان نیشانداوە و لە پەیوەندییەکدا لەگەڵ زێلێنسکی جەختیان کردووەتەوە کە نابێت هیچ رێککەوتنێک بەبێ رەزامەندیی ئەوروپا و پاراستنی سەروەریی ئۆکراین بکرێت. کایا کالاس، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەوروپا وتی: "پێویستە فشار بخەینە سەر دەستدرێژیکار (روسیا) نەک قوربانی".

لە ناوخۆی ئۆکراینیش، روستەم ئومێرۆڤ، ئەمینداری ئەنجومەنی ئاسایش رەتیدەکاتەوە رەزامەندی لەسەر پلانەکە دابێت و دەڵێت: "ئێمە خاکەکەمانی بۆ دەستبەردار نابین"، بەڵام زێلێنسکی داوای یەکڕیزی دەکات و دەڵێت "نابێت بیانوو بدەینە دەست دوژمن تا بڵێت ئۆکراین ئاشتی ناوێت".

بڕیارە لە چەند رۆژی داهاتوودا زێلێنسکی و ترەمپ گفتوگۆی راستەوخۆ لەسەر ئەم پلانە بکەن، کە چارەنووسی جەنگەکە و سنوورەکانی ئۆکراین یەکلایی دەکاتەوە.

هەموو ئەمانە لە کاتێکدا دێن، ئەمڕۆ هەینی، ڤلادیمێر پوتن سەرۆکی روسیا، لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایشی وڵاتەکەی رایگەیاند، ئەمریکا تا ئێستا وردەکاریی پلانەکەی راستەوخۆ لەگەڵ روسیا باس نەکردووە، هۆکارەکەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە کە کیێڤ دژی پلانەکەیە و ئاشتی ناوێت. 

مارک ساڤایا، نێردەی تایبەتی ئەمریکا بۆ عیراق رایگەیاند، بەمزووانە سەردانی عیراق دەکات و لەگەڵ سەرکردە باڵاکانی وڵات کۆدەبێتەوە.

ساڤایا لە لێدوانێکدا دەڵێت: "عیراق لە سێ ساڵی رابردوودا بەرەوپێشچوونی بەرچاوی بەدەستهێناوە و هیوادارین لە مانگەکانی داهاتووشدا ئەم بەرەوپێشچوونە بەردەوام بێت".

نێردەی تایبەتی ئەمریکا ئاماژەی بەوەشکردووە، لە هەمان کاتدا بە وردی چاودێریی پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتی نوێ دەکەن.

ساڤایا هۆشدارییەکی توندی داوە و دەڵێت: "با بۆ هەمووان روون بێت، ویلایەتە یەکگرتووەکان قبوڵی ناکات و رێگەش نادات هیچ دەستێوەردانێکی دەرەکی لە پرۆسەی پێکهێنانی حکومەتی نوێی عیراقدا بکرێت".

 

ڤلادیمیر پوتین، سەرۆکی روسیا لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ ئەندامانی ئەنجومەنی ئاسایشی وڵاتەکەی رایگەیاند، ئەمریکا تا ئێستا وردەکاریی پلانەکەی راستەوخۆ لەگەڵ روسیا باس نەکردووە، هۆکارەکەشی بۆ ئەوە گەڕاندەوە کە کیێڤ دژی پلانەکەیە.

پوتین وتی: "ئیدارەی ئەمریکا تا ئێستا نەیتوانیوە رەزامەندیی لایەنی ئۆکراینی بەدەستبهێنێت، هەر بۆیەش وردەکاریی دەقەکە لەگەڵ ئێمە باس نەکراوە".

سەرۆکی روسیا ئاشکرایکرد کە لە رێگەی کەناڵە دووقۆڵییەکانەوە کۆپییەکیان لە پلانە "نوێکراوەکە"ی دۆناڵد ترەمپ بەدەستگەیشتووە کە لە 28 خاڵ پێکهاتووە و وتی: "پلانە نوێیەکەی ترەمپ دەکرێت ببێتە بنەمایەک بۆ چارەسەری کۆتایی لە ئۆکراین".

سەبارەت بە وەستانی گفتوگۆکان لە ماوەی رابردوودا، پوتن روونیکردەوە: "دوای دانوستانەکانی ئەلاسکا، وەستانێک دروستبوو، دەزانین هۆکارەکەی ئەوە بوو ئۆکراین پلانە پێشووەکەی رەتکردەوە، بۆیە وای دەبینم دەرکردنی ئەم پلانە نوێیە هۆکارەکەی هەر ئەوە بێت".

 

ڤۆلۆدیمێر زێلێنسکی، سەرۆکی ئۆکراین هۆشداریدەدات لەوەی وڵاتەکەی رووبەڕووی مەترسیی لەدەستدانی پشتیوانییەکانی ئەمریكا بووەتەوە، ئەگەر ئەو پلانە رەتبکەنەوە کە واشنتۆن بۆ کۆتاییهێنان بە جەنگی روسیا دایڕشتووە.

زێلێنسکی لە وتارێکی ڤیدیۆییەدا کە ئاراستەی گەلی ئۆکراینی کردووە، دەڵێت: "ئۆکراین لەبەردەم بژاردەیەکی زۆر قورسدایە: یان لەدەستدانی کەرامەت، یان مەترسیی لەدەستدانی هاوبەشێکی سەرەکی".

پەیوەندییەکی گرنگ و فشاری توند:

هاوکات لەگەڵ ئەم هۆشدارییە، سەرچاوەیەک لە سەرۆکایەتیی ئۆکراین بە رۆژنامەنووسانی راگەیاند، زێلێنسکی پەیوەندییەکی تەلەفۆنی لەگەڵ جەی دی ڤانس، جێگری سەرۆکی ئەمریكا ئەنجامداوە و گفتوگۆکان تایبەت بوون بە وردەکاریی پلانەکە.

سەرچاوەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کیێڤ لەژێر فشارێکی توندی واشنتۆندایە بۆ ئەوەی بە ڕێککەوتنەکە ڕازی بێت، تا ئاستی ئەوەی هەڕەشەی بڕینی زانیارییە هەواڵگرییەکان و راگرتنی ناردنی چەکی لێ کراوە، ئەگەر تا رۆژی پێنجشەممەی داهاتوو چوارچێوەی رێککەوتنەکە ئیمزا نەکات.

وردەکاریی پلانە 28 خاڵییەکە:

بەپێی زانیارییەکان، پلانەکەی ئەمریكا لە 28 خاڵ پێکهاتووە و داوای سازشی گەورە لە ئۆکراین دەکات، لە دیارترین خاڵەکانی:

• دەستبەرداربوون لە هەردوو هەرێمی لۆگانسک و دۆنێتسک لە ناوچەی دۆنباس.

• داننان بەوەی نیمچە دورگەی قرم (کە روسیا ساڵی 2014 دەستی بەسەردا گرت) بە ئەمری واقیع خاکێکی روسییە.

• سڕکردنی هێڵەکانی پێشەوەی جەنگ لە هەردوو ناوچەی خێرسۆن و زاپۆریژیا.

مەرجە سیاسییەکان و هێڵی سوور:

پلانەکە مەرجی قورسیشی بۆ کیێڤ داناوە، لەوانە؛ دەستبەرداربوون لە هەوڵەکان بۆ بوون بە ئەندام لە پەیمانی ناتۆ، رێگە نەدان بە جێگیرکردنی هێزی نێودەوڵەتی لەسەر خاکەکەی و ئەنجامدانی هەڵبژاردن لە ماوەی 100 رۆژدا، لەگەڵ دەرکردنی بڕیاری "لێبوردنی گشتی".

لەبەرامبەردا، روستەم ئومێرۆڤ، گەورە دانوستانکاری ئۆکراین و ئەمینداری ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی جەختی کردەوە، کیێڤ "هیچ پلانێک قبوڵ ناکات کە هێڵە سوورەکانی ئەوان ببەزێنێت".

زنجیرەیەک توێژینەوەی نوێ ئاشکرایان کردووە، خواردنی ئەو خۆراکانەی کە بە "فائقة المعالجة" یان "زۆر دەستکاریکراو" ناسراون و دەوڵەمەندن بە شەکر، خوێ، چەوری و تامە دەستکردەکان، راستەوخۆ پەیوەندییان بە زیادبوونی مەترسیی نەخۆشییەکانی دڵ، تێکچوونی دەرونی، شێرپەنجە، خەڵەفان و شەکرەوە هەیە.

ماڵپەڕی "ڤێری وێڵ هێڵس"ی تایبەت بە هەواڵە تەندروستییەکان، ئەنجامی چەندین توێژینەوەی بڵاوکردەوە کە مەترسییەکانی بەکارهێنانی بەردەوامی ئەم بەرهەمە پیشەسازییانەی دەرخستووە، کە بڕێکی زۆر کەم مادەی خۆراکیی سروشتی و ڤیتامین و کانزایان تێدایە.

ئەنجامە مەترسیدارەکان بە ژمارە:

• دڵ و خوێنبەرەکان: توێژینەوەیەک کە چاودێریی 105 هەزار کەسی پێگەیشتووی کردووە بۆ ماوەی 5 ساڵ، دەرکەوتووە زیادبوونی خواردنی ئەم بەرهەمانە، پەیوەندیی راستەوخۆی بە زیادبوونی مەترسیی جەڵتەی دڵ و جەڵتەی مێشکەوە هەیە.

• شێرپەنجە: یەکێک لە توێژینەوەکان دەڵێت: زیادکردنی خواردنی بەرهەمە دەستکاریکراوەکان بە رێژەی 10%، دەبێتە هۆی زیادبوونی مەترسیی توشبوون بە شێرپەنجە بەگشتی و شێرپەنجەی مەمک بەتایبەتی، بە رێژەی زیاتر لە 10%.

• خەڵەفان و بیرچوونەوە: لە توێژینەوەیەکدا لەسەر 70 هەزار کەس کە تەمەنیان لە سەرووی 55 ساڵەوە بووە، دەرکەوتووە زیادکردنی خواردنی دەستکاریکراو بە رێژەی 10%، مەترسیی توشبوون بە خەڵەفان بە رێژەی 25% و ئەلزەهایمەر بە رێژەی 14% زیاد دەکات.

• تەندروستیی دەرونی: پێداچوونەوە زانستییەکان دەریانخستووە، زۆر خواردنی ئەم بەرهەمانە مەترسیی توشبوون بە تێکچوونە دەرونییەکان زیاد دەکات و پەیوەندیی بە بەرزبوونەوەی رێژەی مردنەوە هەیە.

کامانەن خواردنە زۆر دەستکاریکراوەکان؟

بەپێی راپۆرتەکە، باوترین ئەو خواردنانەی مەترسییان هەیە بریتین لە: (پارچە مریشکی ئامادەکراو "نەگێتس"، مریشکی سوورکراوە، هۆت دۆگ، خواردنەوە لەقوتونراوەکان، چپس، خواردنەوە گازییەکان، بسکیت، پسکیتی بە پەنیر و خواردنەوە وزەبەخشەکان).

بەڕێوەبەرایەتیی ئاسایشی سلێمانی سەر بە دەزگای ئاسایشی هەرێم رایگەیاند، ئەو کەسەی شەوی رابردوو لە عەلوەی سلێمانی شۆفێرێکی بارهەڵگری کوشت، خۆی رادەست کردووە و بەپێی مادەی 406 لێکۆڵینەوەی لەگەڵ دەکرێت. 

بەگوێرەی راگەیەندراوەکەی ئاسایش، رووداوەکە شەوی رابردوو (20ی تشرینی دووەمی 2025) روویداوە. سەرەتا لە رێگەی نێوان کەلار - سلێمانی دەمەقاڵێ لەنێوان دوو شۆفێری بارهەڵگردا دروستبووە.

دوای گەیشتنیان بە عەلوەی سلێمانی، جارێکی تر گرژی کەوتووەتە نێوانیان و یەکێک لە شۆفێرەکان بە "دەرنەفیز" هێرشی کردووەتە سەر ئەوی دیکە و بە سەختی برینداری کردووە، پاش گەیاندنی بە نەخۆشخانە، بەهۆی سەختیی برینەکەیەوە گیانی لەدەستداوە.

ئاسایشی سلێمانی دەڵێت، دوای بەدواداچوون، تۆمەتبارەکە خۆی رادەست کردووە و ئێستا بە بڕیاری دادوەر و بەپێی مادەی 406 لە یاسای سزادان راگیراوە و لێکۆڵینەوە لە دۆسیەکەی بەردەوامە.

لیژنەی "هاوپشتیی نیشتمانی، برایەتی و دیموکراسی" لە پەرلەمانی تورکیا، بەبێ بەشداریی جەهەپە بڕیاریدا وەفدێک رەوانەی دورگەی ئیمراڵی بکات بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ عەبدوڵا ئۆجەلان، رێبەری زیندانیکراوی پەکەکە. بڕیارەکە دوای ئەوە هات کە ئەندامانی جەهەپە وەک ناڕەزایەتی هۆڵەکەیان بەجێهێشت.

لە کۆبوونەوەکەی ئەمڕۆدا (هەژدەیەمین کۆبوونەوەی لیژنەکە) کە بە سەرۆکایەتیی نومان کورتوڵموش، سەرۆکی پەرلەمان بەڕێوەچوو، سەرەتا پێشنیازکرا دانیشتنەکە بە داخراوی بەڕێوەبچێت بۆ تاوتوێکردنی هەنگاوەکانی داهاتوو.

جەهەپە: بەشدار نابین

مورات ئەمیر، سەرۆکی فراکسیۆنی جەهەپە دژی داخراویی دانیشتنەکە و شێوازی پرۆسەکە وەستایەوە و رایگەیاند: "کاتێک هێشتا هەنگاوە سەرەتاییەکان وەک لابردنی قەیومەکان، جێبەجێکردنی بڕیارەکانی دادگای مافی مرۆڤی ئەوروپا و کردنەوەی دەرگای سیاسەتی دیموکراسی نەنراون، ئێمە بە ڕاستی نازانین ئەندام بۆ ئەو وەفدە دیاری بکەین".

دوای ئەوەی بە دەنگی ئەکەپە، مەهەپە و دەم پارتی بڕیاری دانیشتنی داخراو پەسەندکرا، ئەندامانی جەهەپە هۆڵەکەیان بەجێهێشت و رایانگەیاند کە ئەوان ئەندام بۆ وەفدی ئیمراڵی دیاری ناکەن.

مەهەپە و ئەکەپە: دەچینە ئیمراڵی

فەتی یڵدز، نوێنەری مەهەپە لە لیژنەکەدا وەبیريهێنایەوە کە دەوڵەت باخچەلی وتوویەتی "ئەگەر پێویست بکات خۆم دەچمە ئیمراڵی" و وتی: "ئێمە تەواو لەو خاڵەداین". لای خۆشیەوە عەبدوڵا گولەر لە ئەکەپە رایگەیاندبوو کە ئەوان بە ئەرێنی دەڕواننە سەردانەکە.

دەم پارتی: کورد هەڵوێستەکان تۆمار دەکات

گوڵستان کۆچیگیت، پەرلەمانتاری دەم پارتی کە بڕیارە ئەندامی وەفدەکە بێت، جەختی کردەوە کە نابێت مەسەلەکە تەنها لە چوارچێوەی ئەمنیدا قەتیس بکرێت و وتی: "گەلی کورد لە قۆناغێکی مێژووییدایە و دەزانێت کێ بوێریی ئاشتیی هەیە و کێ لێی دەترسێت؛ هەموو هەڵوێستەکان تۆمار دەکات".

کۆچیگیت وتیشی: "بەبێ گوێگرتن لە ئۆجەلان، ئەم پرۆسەیە قووڵ نابێتەوە و بەرەوپێش ناچێت، چونکە ئەو کارەکتەری سەرەکییە و خاوەنی ئەو بانگەوازەیە کە چەکەکان بێدەنگ دەکات".

پێشنیاری سەردانی قەندیل و دەمیرتاش

ئەحمەد شک، پەرلەمانتار بە هەڵوێستێکی جیاوازەوە بەشداری کرد و وتی: "دەبێت لە ئاشتیشدا هێندەی جەنگ ئازا بین. بەڵێ دەبێت بچنە ئیمراڵی، بەڵام ئەگەر پێویست بکات دەبێت بچنە قەندیل، سەردانی عوسمان کاڤالا و سەلاحەدین دەمیرتاش-یش بکرێت. مانەوەی دەمیرتاش لە زیندان جێگەی تێگەیشتن نییە".

بڕیاری کۆتایی:

دوای چوونەدەرەوەی جەهەپە، پەرلەمانتارانی دیکە دەنگیاندا و بڕیاری سەردانیکردنی ئۆجەلانیان پەسەند کرد. بەپێی زانیارییەکان، بڕیارە سەرەتای هەفتەی داهاتوو وەفدەکە بچێتە ئیمراڵی.

 

قوباد تاڵەبانی لە رۆژی شەهیدی یەکێتی دەڵێت: یەکێتی دڵۆپ دڵۆپ خوێنی شەهیدان بە دەمارەکانیدا دەگەڕێت و پەیمان نوێ دەکەینەوە، لەگەڵ خوێنی شەهیدەکانمان و کەسوکاری سەربەرزیان کە رێگاکەیان بەرنادەین.

قوباد تاڵەبانی رایگەیاند، رێبازێک کە بە خوێنی گەش و پیرۆزی 27 هەزار شەهید نەخشێندرابێت، بە مانای وشە رێبازی گەل و خاکی کوردستانە. هەربۆیە یەکێتی کە دڵۆپ دڵۆپ خوێنی شەهیدان بە دەمارەکانیدا دەگەڕێت، رانەهاتووە بە کۆڵدان و سەردانەواندن و سەرکەوتن لە چارەنووسیدا نووسراوە.

ئاماژەی بەوەشکرد، لە رۆژی شەهیدی یەکێتیدا پەیمان نوێ دەکەینەوە لەگەڵ خوێنی شەهیدەکانمان و کەسوکاری سەربەرزیان کە رێگاکەیان بەرنادەین و یەکێتی بۆ هەمیشە لە بەرەی داکۆکیکردن لە خەڵک و پاراستنی خاکی کوردستاندا دەمێنێتەوە.

بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتی، لە رۆژی شەهیدی یەکێتی پەیامێکی بڵاوکردەوە و دەڵێت: ئێمە خەم و ئازاری چەند ساڵەی کەسوکاری سەربەرزی شەهیدانمان لەیادنەکردووە.

بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان رایگەیاند، رۆژی شەهیدی یەکێتی، رۆژی شانازی و هەڵدانەوەی لاپەڕە پڕشنگدارەکانی مێژووی خەباتی کوردایەتیمانە، بۆ ئێمەش ساتی بیرهێنانەوەی ئەو قوربانییانەیە کە رۆڵەکانی یەکێتی بۆ بزووتنەوەی رزگاریخوازی کوردایەتی خوێنی خۆیان کردە خەڵاتی بەدیهێنانی ئامانجە باڵاکانی گەلەکەمان.

ئاماژەی بەوەشکرد، یەکێتی بە شانازییەکی زۆرەوە، ئەمڕۆژە بەرز رادەگرێت و بە شکۆوە یادی هەموو ئەو شەهیدانەمان دەکەینەوە کە بە خوێنی خۆیان کوردستانەکەمانیان گەیاند بە ئەمڕۆ.

سەرۆکی یەکێتی ئەوەشی خستەڕوو، ئێمە خەم و ئازاری چەند ساڵەی کەسوکاری سەربەرزی شەهیدانمان لەیادنەکردووە. هەوڵەکانمان بۆ بوونیادنانی داهاتوویەکی گەشتر و خزمەتکردنی زیاتری خەڵکە خۆشەویستەکەمان، هێمای وەفاداری و دڵسۆزیمانە بۆ شەهیدان و ئەو بەها باڵایانەی رۆحی خۆیان لەپێناودا بەخشیوە.

بەپێی داتاکانی ماڵپەڕی شەفافیەت داهاتی نانەوتی ئەم هەفتەیەی سلێمانی زیاتر لە 10 ملیار دیناربووە.

ماڵپەڕی شەفافیەت داهاتی ئەم هەفتەیەی بڵاوکردەوە و بەپێی ئامارەکە، لە رۆژی 15ـی 11 تا 21ـی ئەم مانگە، داهاتی نانەوتی پارێزگاکانی سلێمانی و هەڵەبجە و هەردوو ئیدارە سەربەخۆکانی راپەڕین و گەرمیان، 10 ملیار و 59 ملیۆن و 757 هەزار دینار بووە.

هەر بەپێی داتای ماڵپەڕی شەفافیەت، بە بەراورد بە هەفتەی رابردوو نزیکەی 2 ملیار دینار داهاتی نانەوتی زیاتر بووە.

جێگەی ئاماژەیە، ماڵپەڕی شەفافییەت بۆ داهات و خەرجی، لەسەر راسپاردەی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیرانی هەرێم دامەزرا، ئێستا رۆژانە لە رێگەی ئەو ماڵپەڕەوە دەتوانیت سەرجەم داهاتە نانەوتییەکانی هەردوو پارێزگای سلێمانی و هەڵەبجە و ئیدارە سەربەخۆکانی راپەڕین و گەرمیان بزانیت.

ئەمریکا جەختدەکاتەوە، هیچ هێڵێکی سوری نییە سەبارەت بە دۆسیەی ڤەنزوێلا، وەزیری جەنگی ئەو وڵاتەش دەڵێت: هەموو بژاردەکان لەبەردەستن.

پیت هیگسێس، وەزیری جەنگی ئەمریکا رایگەیاند، هەڵوێستی ترەمپ بەرانبەر ڤەنزوێلا تەواو روونە و هیچ شتێک دوور نییە روبدات و هەموو بژاردەکان لەبەردەستن.

وتیشی، سەرۆکی ئەمریکا هیچ هێڵێکی سوری نییە سەبارەت بە دۆسیەی ڤەنزوێلا، جەختیشدەکاتەوە ئەمریکا باشتر لە هەر وڵاتێکی دیکەی جیهان، دەتوانێت شوێنی شانەکان و تیرۆریستانی مادە هۆشبەرەکان بە ئامانج بگرێت و راویان بنێت.

هیگسێس ئاماژەی بەوەشکرد، ئەوان بە تەواوی دەزانن کێ دەکەنە ئامانج و بۆچی بە ئامانجیان دەگرن و چییان پێیە.

وەزیری جەنگی ئەمریکا ئەوەشی خستەڕوو، ئیدارەی ئەمریکا پێی وایە هەر جۆرە توندکردنەوە یان جوڵەیەک دژی ڤەنزوێلا، لەسەر بنەمای زانیاریی ورد و بەپێی هەڵسەنگاندنی هەواڵگریی گشتگیر ئەنجام دەدرێت.

بۆ یەکەمجار لەسەر ئاستی عیراق، زانکۆی سلێمانی توانی بچێتە نێو ریزبەندیی جیهانیی "شانگهای" بۆ بوارە ئەکادیمییەکان بۆ ساڵی 2025 و بووە تاکە زانکۆی عیراق کە لەو ریزبەندییەدا ناوی هاتبێت.

بەپێی ریزبەندییەکە، زانکۆی سلێمانی لە بواری ئەندازیاریی شارستانیدا پلەی (301-400) و لە بواری ماتماتیکدا پلەی (401-500)ی لەسەر ئاستی زانکۆکانی جیهان بەدەستهێناوە.

دامەزراوەی شانگهای، کە شانبەشانی دامەزراوەکانی تایمز و کیو ئێس (QS) بە یەکێک لە سێ دامەزراوە سەرەکییەکەی ریزبەندکردنی زانکۆکان لە جیهاندا دادەنرێت، رایگەیاندووە کە زانکۆی سلێمانی تاکە زانکۆ بووە لەسەر ئاستی عیراق کە پێوەرەکانیانی تێدا بووە و شایستەی ئەوە بووە ریزبەندی بۆ بکرێت.

ریزبەندییەکە پشتی بە پێنج پێوەری سەرەکی بەستووە، لەوانە: ئاستی مامۆستایان، ئاست و کوالیتیی توێژینەوە زانستییەکان، کاریگەریی توێژینەوەکان و ئاستی هەماهەنگیی نێودەوڵەتی.

زانکۆی سلێمانی لە راگەیەندراوێکدا ئەم دەستکەوتەی بە "سەرکەوتنێکی مێژوویی" و "شانازییەکی گەورە" وەسفکردووە و بە رەنگدانەوەی ئاستبەرزیی مامۆستایان و توێژینەوەکانی زانکۆکەی لەقەڵەمداوە.

رێکخراوی "گرینپیس" لە راپۆرتێکدا رایگەیاند، ئەو جلوبەرگانەی لە رێگەی پلاتفۆرمی چینیی "شێ ئین"ەوە دەفرۆشرێن، مادەی کیمیایی مەترسیداریان تێدایە کە سنووری رێگەپێدراوی یەکێتیی ئەوروپایان تێپەڕاندووە.

لقی ئەڵمانیای رێکخراوەکە لە بەیاننامەیەکدا روونیکردووەتەوە، "لە کۆی 56 پارچە جلوبەرگ کە پشکنینیان بۆ کراوە، 18یان مادەی کیمیایی مەترسیداریان تێدابووە، هەندێکیان بە رێژەیەکی زۆر زیاتر لەو سنوورەی کە بەپێی یاساکانی ئەوروپا دیاریکراوە".

مەترسیی شێرپەنجە و لاوازکردنی بەرگریی جەستە:

رێکخراوەکە ئاماژەی بە بوونی مادەکانی وەک "فثالایت" و پێکهاتەکانی "PFAS" (کە بە ماددە کیمیاییە هەمیشەییەکان ناسراون) کردووە لەناو جلوبەرگەکاندا. ئەم مادانە بۆ دژەئاو و دژەپەڵە بەکاردەهێنرێن و بە پیسکەرێکی هەمیشەیی ژینگە دادەنرێن.

گرینپیس هۆشیداریداوە کە ئەم مادە ژەهراوییانە پەیوەندییان بە چەندین نەخۆشییەوە هەیە، لەوانە شێرپەنجە، تێکچوونی کۆئەندامی زاوزێ، کێشەی گەشەی منداڵان و لاوازبوونی سیستەمی بەرگریی جەستە.

بەپێی راپۆرتەکە، ئەم مادانە لە رێگەی پێست و هەڵمژینی ریشاڵەکانەوە دەچنە ناو جەستەوە و جەخت لەوە کراوەتەوە کە پشکنینەکان جلوبەرگی منداڵانیش دەگرێتەوە.

وەڵامی "شێ ئین"

لە وەڵامی پرسیارێکی ئاژانسی فرانس پرێسدا، کۆمپانیای "شێ ئین" رایگەیاندووە، وەک "رێکارێکی خۆپارێزی"، هەر بەرهەمێک کە بوونی مادەی مەترسیداری تێدا دەستنیشان بکرێت، لەسەر ئاستی جیهان لە بازاڕەکاندا لایدەبەن.

ماوەی چەند مانگێکە پلاتفۆرمە بازرگانییە ئەلیکترۆنییەکانی ئاسیا رووبەڕووی رەخنەی توندی گروپەکانی ژینگە و مافی مرۆڤ و کۆمپانیا ئەوروپییەکان بوونەتەوە، کە بووەتە هۆی کردنەوەی لێکۆڵینەوە و سەپاندنی سزای قورس بەسەریاندا.

دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، پلانێکی ئاشتیی نهێنی پەسەند کردووە کە لە 28 خاڵ پێکدێت و لەگەڵ روسیا کاری لەسەر کراوە، ئەمەش لە کاتێکدایە کە ئۆکراین لە وردەکارییەکانی پلانەکە بێ ئاگایە و داوای سازشی گەورەی لێدەکرێت.

بەپێی راپۆرتێکی تۆڕی هەواڵی NBC News، ئۆکراین بەشداریی لە داڕشتنی پلانە پێشنیازکراوەکەدا نەکردووە و وردەکارییەکانی پێنەدراوە، بەڵکو تەنها لە چوارچێوە گشتییەکەی ئاگادارکراوەتەوە. ئەمەش لە کاتێکدایە کە بەرپرسانی سوپای ئەمریکا سەردانی کیێڤیان کردووە.

یەکێتیی ئەوروپا: پێویستە فشار لەسەر دەستدرێژیکار بێت

لە کاردانەوەیەکدا، کایا کالاس، بەرپرسی سیاسەتی دەرەوەی یەکێتیی ئەوروپا، لە کۆنگرەیەکی رۆژنامەوانییدا لە برۆکسل رایگەیاند: "پێویستە فشار لەسەر دەستدرێژیکار بێت، چونکە ئەوان بوون کە ئەم جەنگەیان دەستپێکرد".

کالاس وتیشی: "تا ئێستا هیچ سازشێکمان لەلایەن روسیاوە نەبینیوە، بۆیە سیاسەتی ئێمە ئەوەیە کە فشار بخەینە سەر دەستدرێژیکار". ناوبراو ئاماژەی بەوەشکرد، یەکێتیی ئەوروپا پلانی هەیە بۆ لاوازکردنی روسیا و پشتیوانیکردنی ئۆکراین لە جەنگەکەدا.

هەوڵێک بۆ دڵنیاکردنەوەی ئەوروپا:

هاوکات، سەرەڕای راپۆرتەکان لەبارەی رێککەوتنە نهێنییەکە، ستیڤ ویتکۆف، نێردەی تایبەتی ترەمپ، لە پەیوەندییەکی تەلەفۆنییدا لەگەڵ وەزیرانی دەرەوەی ئەڵمانیا و تورکیا جەختی لە گرنگیی هەماهەنگیی نزیکی نێوان ئەمریکا و ئەوروپا کردووەتەوە.

یۆهان ڤادەپول، وەزیری دەرەوەی ئەڵمانیا رایگەیاند، ویتکۆف لە پەیوەندییە تەلەفۆنییەکەدا جەختی لە گرنگیی هەماهەنگیی نزیک لەگەڵ ئەڵمانیا و هاوبەشە ئەوروپییەکان کردووەتەوە.

ستیڤ ویتکۆف وەک یەکێک لە دانوستانکارە سەرەکییەکانی پلانە نهێنییەکەی نێوان ئەمریکا و روسیا ناوی هاتووە.

توێژینەوەیەکی نوێ ئاشکرایکردووە، بەرکەوتنی تیشک لە کاتی خەوتندا، پەیوەندی بە بەرزبوونەوەی مەترسیی توشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵ و خوێنبەرەکانەوە هەیە.

توێژینەوەکە، کە لەلایەن توێژەرانی نەخۆشخانەی "ماساشوستس" لە بۆستنی ئەمریکاوە ئەنجامدراوە، روونیکردووەتەوە کە هەڵکردنی گڵۆپ لە کاتی خەوتندا دەبێتە هۆی ماندووبوونی مێشک و هەوکردنی خوێنبەرەکان، کە رەنگە ببێتە هۆی جەڵتەی دڵ یان جەڵتەی مێشک.

توێژەران بۆیان دەرکەوتووە، تاوەکو ئاستی بەرکەوتنی تیشکی دەستکرد لە شەودا زیاتر بێت، مەترسیی توشبوون بە نەخۆشییەکانی دڵیش لە داهاتوودا زیاتر دەبێت. بۆ نموونە، هەر کاتێک رێژەی تیشک بە بڕی یەک لادانی پێوانەیی زیاد بکات، ئەگەری توشبوون بە جەڵتەی دڵ لە ماوەی پێنج ساڵی داهاتوودا بە رێژەی 35% و لە ماوەی 10 ساڵی داهاتوودا بە رێژەی 22% زیاد دەکات.

دوای تێپەڕبوونی 10 ساڵ بەسەر توێژینەوەکەدا، دەرکەوتووە کە 17%ی بەشداربووان تووشی کێشەی گەورەی دڵ و خوێنبەرەکان بوون.

خەوتن لە تاریکیدا باشترینە:

جۆناسان سیدرناس، پسپۆڕی بواری خەو لە زانکۆی ئۆپسالای سوید، رایگەیاندووە، ئەم توێژینەوەیە جەخت لەوە دەکاتەوە کە خەوتن لە تاریکیدا باشترینە بۆ تەندروستی. ناوبراو دووپاتیکردەوە، لێکۆڵینەوەکان لەسەر مرۆڤ و ئاژەڵ سەلماندوویانە کە تیشکی شەوانە سیستەمی فیزیۆلۆجی و دەماری تێکدەدات و کاریگەری لەسەر کرداری زیندەپاڵ و هەوکردن هەیە.

ماڵپەڕی "هێدلاین" ئامۆژگاری دەدات کە بۆ دابینکردنی ژینگەیەکی گونجاو بۆ خەو، پێش خەوتن پەنجەرەی ژوورەکان دابپۆشرێن، هەموو کون و کەلێنەکان بگیرێن و ماسکی خەو بەکاربهێنرێت.

وردەکاریی توێژینەوەکە

توێژینەوەکە لەسەر 466 هەزار کەسی پێگەیشتوو ئەنجامدراوە کە پێشتر تووشی نەخۆشییەکانی دڵ یان شێرپەنجە نەبوون و لە نێوان ساڵانی 2005 بۆ 2008 پشکنینی مێشکیان بۆ کراوە. توێژەران پشتیان بە داتای مانگە دەستکردەکان بەستووە بۆ پێوانەکردنی ئاستی تیشک لە ماڵی بەشداربوواندا.

ئەم توێژینەوەیە لە دانیشتنەکانی کۆمەڵەی دڵی ئەمریکا بۆ ساڵی 2025 خراوەتەڕوو، بەڵام تا ئێستا لە هیچ گۆڤارێکی زانستییدا بڵاونەکراوەتەوە.