هەواڵەکان
وەزارەتی رۆشنبیری ھەرێم لە نوسراوێکدا، سوپاس و پێزانینی ئاراستەی دەزگای میدیای کوردسات کردووە لەبەرامبەر جێبەجێکردنی نوسراوێکی وەزارەت لە ٢٠ی ئایاری ٢٠٢١ سەبارەت بە راگرتنی ئەو ریکلامانەی گۆرانی و ئاوازی فۆلکلۆر و ھونەرمەندانی کوردستانی تێدا بەکارھێنراوە، بۆ کاری بازرگانی.
حازم ردێنی بەڕێوەبەری نوسینگەی ناوەندەکە لە بەغداد رایگەیاندوە، پێویستە کۆمسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکان پاشگەز ببێتەوە لە بڕیاری چاپ نەکردنی کارتی ماوە کورتی دەنگدان بۆ لە دایکبوانی ساڵانی ٢٠٠١ و ٢٠٠٢ و ٢٠٠٣، چونکە نزیکەی یەک ملیۆن و ٥٠٠ ھەزار کەسیان تۆماری بایۆمەتریان نییە و ئەگەر ئەو کارتە کاتییەیان پێنەبێت ناتوانن بەشداری پرۆسەی ھەڵبژاردن بکەن و مافی دەنگدانیان نابێت.
ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمریکا لە تویتەر نوسیوێتی، پشتیوانی گەورەی "مستەفا کازمی" سەرۆک وەزیرانی عێراق و حکومەتەکەی دەکەن، لە چەسپاندنی یاسا و رێگەخۆشکردن بۆ ئەنجامدانی ھەڵبژاردنێکی ئازاد و دادپەروەرانە.
راشیگەیاندووە، ھەر کەسێک ھاوڵاتی عێراقی بکاتە ئامانج دەبێت بەپێی یاساکانی عێراق لێکۆڵینەوەی لەگەڵ بکرێت، ئیدانەی ھەموو ئەو لایەنانەش دەکەن کە بە توندوتیژییەکانیان سەقامگیری عێراق تێکدەدەن.
پشتیوانی ئەمریکا دوای رووداوەکانی ناوچەی "سەوز" دێت کە ھێزێکی ئەمنی زۆر بڵاوکرایەوە و فەرماندەیەکی حەشدی شەعبیش لەسەر کوژرانی چالاکوانان دەستگیرکرا.
ئەحمەدی نەژاد کە سەرۆکی پێشووی ئێران بووە لە لێدوانێکدا رایگەیاند، بەھۆی ئەو رەوشە خراپەی ئێستا وڵاتەکەی پێیدا تێپەڕ دەبێت ئاستی بەشداریکردن لە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی کەم دەبێت و ھۆشداریشیدا لە لێکەوتە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان.
"نەژاد" ھۆشداریشیدا لە داڕمانی "ئێران" کە نەتوانێت جارێکی تر ھەڵسێتەوە و وتی نایەوێت بەشێک بێت لەو داڕمانە.
"ئەحمەدی نەژاد" سەبارەت بە پەسەند نەکردنی وەک کاندیدێکی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی پەنجەی تۆمەتی ئاراستەی چەند لایەنێک کرد بەبێ ئەوەی ناویان بھێنێت، وتیشی، لەسەر رەتکردنەوەی بێدەنگ نابێت.
سەرۆکی ئەنجومەنی دادوەری ھەرێم و باڵیۆزی یەکێتی ئەوروپا لە عێراق و لێپرسراوی نوێنەرایەتی یەکێتی ئەوروپا لە ھەرێمی کوردستان کۆبونەوە، بە پێی راگەیەنراوێکی کۆبونەوەکەش گفتوگۆ کرا لەسەر چەند تەوەرێکی پەیوەندیدار بە کاری دادگاکان و پرسی مافەکانی مرۆڤ لە ھەرێمی کوردستان.
سەبارەت بە دۆسیەی چەند حوکمدراوێک کە لە دادگای تاوانەکانی ھەولێر و دواتر دادگای پێداچوونەوەی ھەرێم بڕیاریان لەسەر دەرچوو، باڵیۆزی یەکێتی ئەوروپا رایگەیاند، بە گرنگییەوە دەڕواننە ھەوڵەکانی ھەرێم بۆ چەسپاندنی یاسا و پاراستنی مافەکانی مرۆڤ.
سەرۆکی ئەنجومەنی دادوەریش جەختیکردەوە، دۆسیەی حوکمدراوەکان، بە پێی رێکار و میکانیزمە یاساییەکانی خۆی، قۆناغ بە قۆناغ جێبەجێ کراوە تا گەیشتووەتە دادگای پێداچوونەوە و ئێستاش لە قۆناغی راستکردنەوەی بڕیاری دادگای پێداچونەوەیە.
نەوزاد کامیل بەڕێوەبەری گشتی بازرگانی لە وەزارەتی بازرگانی ھەرێم رایگەیاند، چەکی پارەی گەنمی جوتیارانی ھەرێم بۆ ساڵی ٢٠٢٠ گەیشتووەتە ھەرێمی کوردستان، کە ٤٦ ملیار و ٤٢٢ ملیۆن دینارە، دوای جێبەجێکردنی رێکارە کارگێڕییەکانیش ھەفتەی داھاتوو دەست بە دابەشکردنی پارەکە دەکرێت، بەوەش کۆتایی بە پارەی گەنمی جوتیارانی ھەرێم بۆ ساڵی ٢٠٢٠ دەھێنرێت.
وتیشی، بڕی ١١ ملیار و ٩٠٧ ملیۆن دینار بۆ پارێزگای ھەولێر و ٢٣ ملیار و ٧٥٠ ملیۆن دینار بۆ سلێمانی و بڕی ١٠ ملیار و ٧٦٥ ملیۆن دینار بۆ پارێزگای دھۆک خەرج دەکرێت.
جەختیشیکردەوە، تا ئێستا زیاتر لە ٣٠٧ ملیار دینار پارەی گەنمی جوتیارانی ھەرێم بۆ ساڵەکانی ٢٠١٤ و ٢٠١٥ و ٢٠١٦ لەلای حکومەتی عێراق ماوە.
بوسەینە شەعبان راوێژکاری سەرۆکی سوریا، رایگەیاند، دوابەدوای کۆتایی ھاتنی پرۆسەی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی لەو وڵاتە، چەند وڵاتێکی عەرەبی چاو بەسیاسەتەکانیان لەبەرامبەر دیمەشق دەخشێننەوە، چونکە لاوازبوونی سوریا بە مانای لاوازبوونی وڵاتانی عەرەبی دێت بەشێوەیەکی گشتی.
راوێژکارەکەی سەرۆکی سوریا بەپێویستیشی زانی، کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کار بۆ گەڕاندنەوەی ئاشتی و ئارامی بۆ تەواوی سوریا بکات و سنوورێک بۆ دەستوەردانی دەرەکیی لەکاروباری ناوخۆی ئەو وڵاتە، دابنرێت.
لە دیدارێک گفتوگۆی ھەمەلایەنەکرا لەبارەی پێشھاتەکان و بارودۆخی سیاسی ناوچەکە و عێراق و کوردستان.
لە بەشێکی تری دیدارەکە باس لە کاروباری ناوخۆی حزب کرا و جەختلەوەکرایەوە کاری جدی بکرێت کاری جدی بکرێت بۆ سەرکەوتن لە ھەڵبژاردنی پێشوەختی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق
دواتر بەیاوەری شاناز ئیبراھیم ئەحمەد، دەرباز کۆسرەت رەسوڵ گەلەرییەکی تایبەتی خاکی کوردستانی بەسەرکردەوە کە پرۆژەیەکی نیشتمانی گرنگ و خەونی مامۆستا ئیبراھیم ئەحمەد بووە.
دەرباز کۆسرەت رەسوڵ دوای بینینی پڕۆژەکە دەستخۆشی کردنەوەی گەلەرییەکەی شاناز ئیبراھیم ئەحمەد کرد و کۆکردنەوەی نمونەی خاکی پیرۆزی شارو ناوچەی جیاجیای کوردستانی بەھەوڵێکی گرنگ زانی کە لە رێگەیەوە پەیامی سەرەکی گە لەرییەکە ((زەڕەیەک خاکی وەتەن نادەم بەقەسری قەیسەری))دەچەسپێت.
دەرباز کۆسرەت رەسوڵ لەگەڵ باسکردنی رۆڵ و خەبات و کەسایەتی کاریگەری رووناکبیر و سیاسەتمەدار و نووسەر مامۆستا ئیبراھیم ئەحمەد، بەتایبەت لەخەباتی بێ ووچانی بۆ ئازادی و رزگاری کوردستان، وتیشی: لەم گەلەرییەدا ھەست بە بۆن و بەرامەی نیشتمان و نیشتمانپەروەری و شۆڕشگێڕی و پیرۆزییەکانی گەلی کوردستان دەکەم.
بۆ ڕێگری لە بڵاوبونەوەی ماددەی ھۆشبەر لەسنورەکەدا، ھێزەکانمان لە بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی ڕاپەڕین بەردەوامن لەھەوڵەکانیان بۆ دەستگیرکردنی تۆمەتباران بە بازرگانی و بەکارھێنەرانی ماددەی ھۆشبەر.
دوێنێ شەو لەلایەن ھێزەکانمان لە بنکەی ئاسایشی زەڵێ تۆمەتبارێک بەماددەی ھۆشبەر دەستگیر دەکەن بەفەرمانی بەڕێزدادوەر.
ھێزەکانمان لەیاریدەدەرێتی ئاسایشی سەنگەسەر لەھەڵمەتێکدا بۆجێ بەجێ کردنی فەرمانی بەڕێز دادوەر لەکاتی دەستگیرکردنی دا ڕووبەڕوی ھێزەکانمان دەبێتەوە، بەداخەوە یەکێک لەکارمەندەکان برینداردەکات و دەست بەجێ ھێزەکانمان تۆمەتبارەکە دەستگیردەکەن، لەئێستادا تەندروستی کارمەندەکە جێگیرە و ھەردوو تۆمەتبارەکە بەفەرمانی بەڕێز دادوەر بەندکراون وبەپێی ماددەی ( ٢٦ و ٣٠ لەیاسای بەرەنگاربونەوەی ماددەی ھۆشبەروکارتێکەرە عەقڵیەکان ) ڕاگیراون ولێکۆڵینەوە بەردەوامە.
ڕاگەیاندن و پەیوەندیەکان
بەڕێوەبەرایەتی یٔاسایشی ڕاپەڕین
نوسینگەی مافەکانی مرۆڤی سەر بە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، لە ڕاپۆرتێکدا بڵاویکردەوە، یەکێتی ئەوروپا وەک پێویست بەدەم بانگەوازی ڕێکخراوە مرۆییەکان نەھاتووە سەبارەت بە ڕزگارکردنی کۆچبەران لە کەناراوەکانی لیبیا، داواشی لە ئەندامانی یەکێتییەکە کرد، بە سیاسەتەکانی خۆیان لە بەرامبەر کۆچبەراندا، بچنەوە.
نوسینگەی مافەکانی مرۆڤی سەر بە ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ڕاپۆرتەکەدا داواشی لە وڵاتانی کۆمەکبەخش کردووە، ھاوکاری کامپەکانی تایبەت بە کۆچبەران بکەن.
بافڵ تاڵەبانی لە دیدارێکدا لەگەڵ مارتن ھووس، باڵیۆزی یەکێتیی ئەوروپا لە عێراق و ڤێنسنت گیووم پۆپۆ، بەرپرسی نوسینگەی یەکێتیی ئەوروپا لە ھەرێمی کوردستان گفتوگۆیان کرد لە بارەی پرسی ئازادی ڕادەربڕین، ڕۆڵی میدیا و ڕەخساندنی زەمینەی لەبارتر بۆ پیشەی ڕۆژنامەوانی و دەستخستن و پێدانی زانیاری بە ڕاگەیاندنکاران.
بافڵ تاڵەبانی بە ڕوونی گۆشەنیگای یەکێتی لە بارەی ئازادی و ئازادی ڕادەربڕین خستەڕوو و ئاماژەی بەوەکرد یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان لە سەرەتاوە لەسەر بنەمای ئازادی و ئازادی ڕادەربڕین دامەزراوە و یەکێک لە کۆڵەکەکانی بونیادی یەکێتی ڕەخنە و ڕەخنە لەخۆگرتن و ڕەخساندنی زەمینەی لەبار بووە بۆ نووسەر و ڕۆژنامەنووسان. نابێت بە ناوی یاساوە سنوورەکانی کاری ڕۆژنامەوانی بەرتەسک بکرێتەوە و دژی ھەموو ڕێگری و سنووردارکردنێکی کارەکانی ئەو توێژە گرنگەی کۆمەڵگاین.
جەختیشی کردەوە، یەکێتی لەگەڵ بوونی میدیایەکی ئازاد و بوێردایە، چونکە پێیانوایە ئەزموونی دیموکراتی ھەرێم و ئەم کۆمەڵگایەی شانازی پێوەدەکەن بەستراوەتەوە بە دەنگی ئازاد و میدیای ئازاد و ئازا، کە بۆ ئەوەش ھەموو ھەوڵێکمان ڕوو لە ڕەوینەوەی ئەو بۆچوونانەیە کە لەسەر ئاستی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی باس لە بەرتەسککردنەوەی ئازادییەکان دەکەن.
ھاوسەرۆکی یەکێتی جەختیشی کردەوە، لەگەڵ سزادانی سیاسی نەبوون و نابن. ناشیانەوێت چیتر گەنجەکانی بادینان ببنە قوربانی مەرامی سیاسی و لە ھەوڵەکانیان بەردەوامن لە پێناو ئازادکردنیان.
داواشی لە سەرۆکی ھەرێمی کوردستان کرد لە بەرامبەر ئەم کەیسە سیاسییە دەسەڵاتی خۆی بەکاربھێنێت و دەبێت بە ھەمووان ڕێگری لەم پێشھاتە مەترسیدارە بکەن کە لە ئەگەری بەردەوامبوونیدا ناوبانگی ھەرێمەکەمان لەکەدار دەکات.
ھەڵبژاردنەکانی داھاتووی عێراق تەوەرێکی تری کۆبوونەوەکە بوو و ھاوسەرۆک ڕایگەیاند، یەکێتی لەگەڵ بەڕێوەچوونی ھەڵبژاردنە لە کاتی خۆیدا و پێویستە ھەڵبژاردنێکی پاک و بێگەرد بە چاودێری ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بەڕێوەبچێت.
بە چاودێری بەڕێوەبەرایەتی وەرزشی سلێمانی، یەکێتی شاخەوانی کوردستان خولێکی سێ ڕۆژەی بۆ (شاخەوانی و جۆرەکانی) لە شاری سلێمانی کردەوە کە ستافێکی وانەبێژی ڕۆژھەڵاتی کوردستان وانەکان دەڵێنەوە و نزیکەی ۸٠ کەس تێایدا بەشدارن.
سێ سەرۆکایەتییەکە و سەرۆکی ئەنجومەنی دادوەری بۆ گفتوگۆکردن لە بارەی پێشھاتەکانی چەند ڕۆژی ڕابردوو کۆبوونەوە و ڕایانگەیاند بەردەوامی گرژییە ئەمنییەکان و دەستدرێژیکردنە سەر دەسەڵاتی دەوڵەت و پاراستنی مافەکانی بۆ دەستگرتن بەسەر بڕیاری ئەمنی و سەربازی پێشلکارییەکی مەترسیدارە و سەقامگیری وڵات دەخاتە ژێر مەترسی ڕاستەقینەوە، بۆیە پێویستە ھێز و لایەنە سیاسییەکان ھەڵوێستی جددیان ھەبێت بۆ ڕێگرتن لەو جۆرە ڕووداوانە و پشتیوانی دەوڵەت بکەن بۆ ڕێکخستنەوەی چەک تەنھا لە دەست دەوڵەت.
جەختیشیانکردەوە ئەنجامدانی ھەڵبژاردنەکان لە وادەی دیاریکراوی خۆیدا لە مانگی ئۆکتۆبەری داھاتوو ئەرکێکی دەستووری و نیشتمانییە، بۆیە پاشگەزبوونەوەی تێدا نییە و پێویستە ببێتە دەرفەتێک بۆ دەربازبوون لە کێشە و ئاستەنگەکان کە وڵات پێیەوە دەناڵێنێت، تاوەکو گۆڕانکاری بنەڕەتی بێتەکایەوە بە ئاڕاستەی ڕاستکردنەوەی ھەڵەکان بە ڕێگەی ئاشتی.
ئەمڕۆ، لاھور شێخ جەنگی ھاوسەرۆکی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستان لە شاری سلێمانی پێشوازی کرد لە مارتن ھوس باڵیۆزی یەکێتیی ئەوروپا لە عێراق و ڤێنسنت گیووم پۆپۆ لێپرسراوی نوسینگەی یەکێتیی ئەوروپا لە ھەرێمی کوردستان.
لە دیدارێکدا بیروڕا ئاڵوگۆڕ کرا سەبارەت بە پێشھات و گۆڕانکارییە سیاسی و ئەمنییەکانی عێراق و ھەرێمی کوردستان و پرسی مافەکانی مرۆڤ و ئازادی ڕادەربڕین و ڕاگەیاندن.
جەختکرایەوە لەسەر گرنگیی چڕکردنەوەی ھەوڵەکان لە پێناو چالاککردنی پڕۆسەی سیاسی و گرتنەبەری زمانی دیالۆگ و لێکتێگەیشتنی ھاوبەشی نێوان لایەنە سیاسییەکان بۆ زاڵبوون بەسەر کێشە و گرفتەکان و تێپەڕاندنی ئاڵنگارییە سیاسی و ئەمنییەکان.
باس لە کێشە ھەڵپەسێردراوەکانی نێوان حکومەتی ھەرێم و حکومەتی فیدراڵی کرا و پابەندکردنی ھەردوولا دووپاتکرایەوە بۆ چارەسەرکردنی کێشەکان لە ڕێگەی دیالۆگ و پەنابردنە بەر دەستوور و ڕێککەوتنە ئیمزاکراوەکانی نێوانیان. بوونی نەخشەڕێگایەکی بنەڕەتی و درێژخایەنیش بە گرنگ زانرا بۆ یەکلاییکردنەوەی ھەموو کێشەکان.
ھەردوولا ھاوڕابوون لەسەر پاراستنی مافەکانی مرۆڤ و فراوانکردنی پانتایی ئازادیی ڕادەربڕین و ڕاگەیاندن لە ھەرێمی کوردستان، پێویستی پارێزگاریکردن لە سەربەخۆیی دادگا لە کەیسی سزادانی ڕۆژنامەنووسان و چالاکوانانی بادینان دووپاتکرایەوە. لەو ڕووەوە ھاوسەرۆک لاھور شێخ جەنگی، ڕایگەیاند: "بە ڕای ئێمە ئەو کەیسە کاریگەریی خراپی دەبێت لەسەر ناو و ناوبانگی حکومەت و ھەرێمی کوردستان کە چەندین ساڵە خەباتمان بۆ کردووە و قوربانیمان بۆ داوە تا گەیشتووین بەو ئاستەی ئێستا".
ھاوسەرۆک لاھور شێخ جەنگی ھەڵوێستی نەگۆڕی یەکێتیی نیشتیمانیی کوردستانی دووپاتکردەوە بۆ پشتیوانیکردنی میدیای ئازاد و پشتگیریکردنی چالاکوانان کە ھەر بەو پشتیوانییەش سلێمانی بووە بە شوێنی لەدایکبوونی ئازادی و میدیای ئازادی کوردستان، دووپاتیشیکردەوە کە یەکێتیی بەردەوامیش دەبێت لەسەر ئەو سیاسەتە و کاری زیاتریش دەکات بۆ پتەوکردنی کۆڵەکەکانی دیموکراسی و ئازادیی ڕادەربڕین و ڕاگەیاندن لە ھەرێمی کوردستان.
لە بارەی دەستووری ھەرێمی کوردستان ھاوسەرۆک لاھور شێخ جەنگی جەختیکردەوە کە دەستوور بۆ ھەمووانە نەک تەنھا بۆ بەرژەوەندی ئەوانەی ناویان ناوە زۆرینە و پێویستە لە ڕێگەی دەستەیەکی نوێ و پسپۆڕەوە بنوسرێتەوە کە تەنھا بەرژەوەندیی گشتی تێدا ڕەچاو بکرێت.
سەرۆکی ئێران وتی، دەکرا پێش مانگی ئاداری ڕابردوو سزاکانی سەر کەرتی نەوت و بانک لاببرێن، ئەگەر بە گەڕانەوەیان بۆ ڕێککەوتنی ئەتۆمی بە شێوەی قۆناغ بە قۆناغ ڕازی بوونایە. وتیشی، بە پێی دانوستانەکانی ڤییەنا پێویستە سەرجەم سزا سەرەکییەکانی سەر ئێران ھەڵبگیرێن.
حەسەن ڕۆحانی ئاماژەی بەوەشکرد، دەکرا سەرجەم سزاکانی سەر ئێران لاببرێن، بەڵام یەکلایی کردنەوەی ئەم پرسە پێویستی بە کۆدەنگی نیشتمانی ھەیە لەسەر ئاستی ناوخۆی ئێران.
وتیشی، ھەر ئەوان بوون داوایان کرد سەرجەم سزاکان لاببرێن و لەگەڵ ئەوە نەبوون پڕۆسەکە بە شێوەی قۆناغ بە قۆناغ جێبەجێ بکرێت.