سەرباری تێکەڵ بوونی کەرتی گشتی و تایبەت و باڵادەستی کەرتی تایبەت لە زۆرینەی وڵاتاندا ، بابەتێکی جددی بۆ حکومەتەکان دروستکردووە ئەویش چیتر کارکردن تەنها بۆ کۆمپانیا گەورەکان هەر قازانج نییە..!
بەڵکو بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتییە کە لای خۆمان پێی دەڵێن بەخشین و هاوکاری و زەکات..هتد ، سەبارەت بە واقیعی هەرێمی کوردستان لەم بوارەدا، هەرچەندە تا ئێستا چوارچێوەیەکی یاسایی ڕوون و ناچاری بۆ ڕێکخستنی بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی کۆمپانیاکان نییە، بەڵام لە ساڵانی ڕابردوودا جۆرێک لە هۆشیاریی خۆبەخشانە لەلایەن کەرتی تایبەت و کۆمپانیا ناوخۆییەکانەوە سەریهەڵداوە. 
زۆربەی ئەم چالاکییانە لە چوارچێوەی پڕۆژەی خێرخوازی، نۆژەنکردنەوەی قوتابخانەکان، یان دابینکردنی هاوکاری دارایی بۆ نەخۆشخانەکانی شێرپەنجە وەک نەخۆشخانەی هیواو نانەکەلی چڕبونەتەوە ، لە پاڵ ئەمەشدا چەند کۆمپانیایەکی گەورەی وەبەرهێنان بەشدارییان لە کەمپینەکانی چاندنی نەمام و سەوزکردنی شارەکاندا کردووە؛ بۆ کەمکردنەوەی کاریگەرییەکانی گۆڕانی کەشوهەوا. 

هاوکات زانکۆ تایبەتەکان وەک بەشێک لە سیستەمی (سی ئێس ئاڕ ) ساڵانە کورسیی خوێندنی بێبەرامبەر پێشکەش بە کەسوکاری شەهیدان و خوێندکارانی کەمدەرامەت دەکەن، بەڵام بۆ ئەوەی ئەم چەمکە بگاتە ئاستی جیهانی و ببێتە مۆدێلێکی باشتر ، هەرێمی کوردستان پێویستی بە داڕشتنی یاسایەکی هاوچەرخ هەیە؛ کە کۆمپانیا گەورەکانی کەرتی نەوت، غاز و بازرگانی و خانوبەرە هان بدات ستراتیژێکی درێژخایەنیان بۆ پەرپێدانی مرۆیی و ژینگەیی هەبێت و کاری جددی بۆ بەهێزی ژێرخانی ئابوری بکەن .
لە ماوەی رابردوودا لە شاری  سلێمانی ( بەخشین )تەواو بووە نەریتی کاری کۆمپانیا گەورەکان ، کە زۆر ترین کارو هەوڵ و کۆشش درا بۆ پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری رێگەوبان و پردو سەوزکردنی باخچەو پڕۆژەی ستراتیژی کە خزمەت بە کۆمەڵگە دەکەن .

هەرچەندە چەمکەکە لە هەرێمی کوردستان زۆر گشتی نییەو هەندێک لە خاوەن بەرژەوەندی و وەرگرانی زەوی لێبەدەرەو خۆیانی لێ لادەدەن ، بەڵام نەریتەکە بەکەڵکە بۆ پێشەنگی و بەتینی  ژێرخانی ئابوریی ، لەم دواییانەدا سەرۆک وەزیرانی نوێ عەلی زەیدی ، ئەم چەمکەی بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی هێناوەتە ناو کارنامەی کاری خۆیەوە؛ دەیەوێت کۆمپانیاکان ناچار بە پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری گشتی بکات و بوژانەوەیەک لە سەردەمی خۆی دروستبکات و لایەنی کەم بارگرانی لەسەر حکومەتەکەی کەم بکاتەوەو ئاستی خزمەتگوزاریش بەرزکاتەوە . 
ئەم شێوازی کارە لە زۆر وڵات بووە هۆی ئاوەدانی لە سعودییەو ئیمارات و تورکیاو زۆر وڵاتی تری جیهان پەیڕەوکراوە .
بۆ نمونە لە تورکیادا دەبینیت چەمکی بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی لە ساڵانی ڕابردوودا گەشەکردنێکی بەرچاوی بەخۆیەوە دیوە، بەتایبەت لە ڕێگەی تێکەڵکردنی بەها کلتورییەکان و بنەماکانی هاوکاری لەگەڵ ستراتیژی مۆدێرنی کۆمپانیا گەورەکاندا. 

بەپێی ڕێنماییەکانی دەستەی بازاڕی سەرمایە لە تورکیادا (CMB) و دامەزراندنی "BIST Sürdürülebilirlik Endeksi" (پێوەرەکانی بەردەوامی لایەنە بازرگانییەکان لە بۆرسەی ئەستەمبوڵ)، کۆمپانیا گەورەکان ناچارکراون کە ئەدای خۆیان لە بوارەکانی ژینگە، کۆمەڵگە و حوکمرانی (ESG) لە ڕاپۆرتە ساڵانەکانیاندا بە ڕوونی بڵاو بکەنەوە. 
یەکێک لە دیارترین نمونەکان لە تورکیا، پڕۆژەکانی کۆمەڵەی ژینگەیی (TEMA)یە وەک پڕۆژەی "Her Dem Toprak İçin" (هەمیشە بۆ خاک) کە بە هاوبەشی لەگەڵ کۆمپانیا نیشتمانییەکان لە ناوچەی ڕیزە ئەنجام دراوە بۆ ڕێگریکردن لە تێکچوونی خاک بەهۆی بەکارهێنانی کەرەستە کیمیاییەکان لە چاندنی چایدا . 
هاوکات پڕۆژەی نیشتمانی مێژوویی وەک "Baba Beni Okula Gönder" (باوکە بمنێرە بۆ قوتابخانە) کە لەلایەن (دەزگای ئایدن دۆغان)ەوە سەرپەرشتی دەکرێت، یان کەمپینەکانی کۆمپانیای گەیاندنی وەک (تورک سێڵ) بۆ تێکەڵکردنی خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان بە بازاڕی کار، کە بوونەتە هۆی گۆڕانکاری کۆمەڵایەتی گەورە لە تورکیادا . 
لێرەوە دەردەکەوێت کە بەهۆی پابەندبوونی تورکیا بە پلانی ڕێککەوتنی سەوزکردنی ئەوروپا، کۆمپانیا هاوچەرخەکان چیتر بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی وەک کارێکی خێرخوازی نابیننەوە، بەڵکو وەک ستراتیژێکی ئابوری  بۆ پاراستنی توانای پێشبڕکێ و ڕاکێشانی وەبەرهێنەرانی دەرەکی بەکاردێنن .

لە بارەی ئەزموونی دەوڵەتی ئیماراتەوە ، ئەو وڵاتە توانیویەتی مۆدێلێکی پێشەنگ و ڕێکخراو لەسەر ئاستی ناوچەکە بۆ بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی کۆمپانیاکان بخاتەڕوو،  چەمکەکە لە چوارچێوەی نەریتیی خێرخوازییەوە گۆڕدراوە بۆ سیستەمێکی یاسایی و دامەزراوەیی سەر بەدەوڵەت . 
بەپێی بڕیارەکانی ئەنجومەنی وەزیرانی ئیمارات، سندوقێکی نیشتمانی فەرمی بۆ بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی بە ناوی (Majra)دامەزراوە، کە وەک پلاتفۆڕمێکی ناوەندی کار دەکات ؛ بۆ ڕێکخستن و ئاڕاستەکردنی بەشداریی کۆمپانیاکان بەرەو پڕۆژە نیشتمانییە ستراتیژییەکان و ئامانجەکانی گەشەپێدانی بەردەوامی نەتەوە یەکگرتووەکان (SDGs). 
یاساکانی  ئیمارات جەخت لەوە دەکەنەوە کە پێویستە سەرنجی کۆمپانیا گەورە و بازرگانییەکان تەنها لەسەر قازانج نەبێت، بەڵکو دەبێت ساڵانە لە کاتی نوێکردنەوەی مۆڵەتی بازرگانیاندا، ڕاپۆرتی تایبەت بە چالاکییەکانی خۆیان لە بوارەکانی پاراستنی ژینگە و گەشەپێدانی کۆمەڵگەدا لە ڕێگەی ئەو پلاتفۆرمەوە پێشکەش بکەن. 
وەک نمونەیەکی سەرکەوتووی کەرتی گشتی و تایبەت، دەستپێشخەرییەکانی وەک هاندانی کۆمپانیاکان بۆ وەبەرهێنان لە وزەی نوێ و کەمکردنەوەی پاشماوەی پلاستیکی و پشتگیریکردنی پڕۆژەکانی فێربوونی زیرەک و تەندروستی کۆمەڵایەتی کە هاتوونەتە کایەوە. 
ئەم ڕێکارە مۆدێرنانە وایانکردووە کە ئیمارات ژینگەیەکی وەبەرهێنانی وا دروستبکات کە تێیدا براندە جیهانی و ناوخۆییەکان شانازی بە بەدەستهێنانی "مۆری کاریگەری بەردەوام" (Impact Seal) بکەن، ئەمەش نیشانەی هاوسەنگییەکی دروستە لە نێوان سەرکەوتنی ئابوری و بەرپرسیارێتی نیشتمانی بەرامبەر بە نەوەکانی داهاتوو .

چەمکی بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی و کاریگەرییەکانی : 

بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی کۆمپانیاکان کە بە کورتکراوەی (CSR) دەناسرێت، گوزارشتە لە جۆرە مۆدێلێکی پێشکەوتووی بەڕێوەبردنی بازرگانی؛ کە تێیدا دامەزراوە و کۆمپانیا گەورەکان تەنها خەمی بەدەستهێنانی قازانجی داراییان نییە، قبەڵکو بە شێوەیەکی خۆبەخشانە کار بۆ باشترکردنی باری کۆمەڵایەتی، ئابوری و ژینگەیی ئەو کۆمەڵگەیانە دەکەن، کە تێیدا کار دەکەن و خاوەن بەرژەوەندین . 
ئەم چەمکە سەردەمیانە لەسەر ئەو باوەڕە دامەزراوە کە سەرکەوتنی ڕاستەقینەی هەر کارێک پەیوەستە بە دروستکردنی هاوسەنگی لە نێوان گەشەی ئابوری و پاراستنی مافەکانی مرۆڤەوە . 
لەم پێناوەدا کۆمپانیاکان ستراتیژی جۆراوجۆر دەگرنەبەر کە لە دابینکردنی ژینگەیەکی کاری دادپەروەرانە و پاراستنی مافی کارمەندانەوە دەستپێدەکات و بەرپرسابە رەفتار دەکەن، تا دەگاتە بەشداریکردنی ڕاستەوخۆ لە پڕۆژە خێرخوازییەکان و هاوکاریکردنی گشتی  و گەشەپێدانی ناوخۆیی و کەمکردنەوەی پاشماوە پیشەسازییەکان کە زیان بە سروشت دەگەیەنێت .
کاتێک تەماشای جێبەجێکردنی ئەم چەمکە لەسەر ئاستی جیهانی دەکەیت، دەبینیت وڵاتێکی وەک دانیمارک  یەکێکە لە پێشەنگەکانی نێو ئەو باسە ، چونکە حکومەتی ئەم وڵاتە یاسای تایبەت بەخۆی دەرکردووە کە کۆمپانیا گەورەکان ناچار دەکات لە ڕاپۆرتە ساڵانەکانیاندا بە ڕوونی ئاماژە بە چالاکییەکانی خۆیان لە بواری بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی و پاراستنی ژینگەدا بکەن. 
ئەم جۆرە سیاسەتە وایکردووە کە کۆمپانیا دانیمارکییەکان نەک تەنها لە پێناو یاسادا، بەڵکو وەک بەشێک لە ناسنامەی کاری خۆیان هەوڵ بۆ کەمکردنەوەی دەردانی گازە زیانبەخشەکان و پشتیوانیکردنی مافەکانی مرۆڤ بکەن.
ئەمەش ناوبانگێکی جیهانی  پێبەخشیوون و متمانەی کڕیارانی بۆ ڕاکێشاون.

لەلایەکی دیکەوە، وڵاتی هیندستان هەنگاوێکی یاسایی بێوێنەی ناوە بەوەی کە بووە یەکەم وڵات لە جیهاندا کە بە فەرمی جێبەجێکردنی بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی بەپێی یاسای کۆمپانیاکانی ساڵی ٢٠١٣ کردە ناچاری بۆ ئەو کۆمپانیایانەی کە  قازانجێکی دیاریکراویان هەیە. 
بەپێی ئەم یاسایە، پێویستە ئەو کۆمپانیانە لانی کەم ٢٪ تێکڕای قازانجی سێ ساڵی ڕابردوویان لە پڕۆژەکانی پەرپێدانی کۆمەڵگەدا خەرج بکەن.
وەک باشترکردنی کەرتی خوێندن ، دابینکردنی ئاوی پاکژ، بەهێزکردنی پێگەی ژنان لە کۆمەڵگەدا و نەهێشتنی هەژاری و نەداری گشتی ، کە ئەمەش کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆ و ئەرێنی لەسەر ژیانی ملیۆنان هاووڵاتی هندی دروستکردووە.

سەبارەت بە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، مۆدێلی بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی زیاتر لەسەر بنەمای خۆبەخشی و داهێنان لەلایەن خودی کۆمپانیا زەبەلاحەکانەوە دەردەکەوێت ، بە جۆرێک کۆمپانیاکانی وەک مایکرۆسۆفت و گۆگڵ ساڵانە ملیۆنان دۆلار بۆ پشتگیریکردنی پڕۆژە زانستییەکان، دابینکردنی وزەی پاک بۆ داتا سەنتەرەکانیان و ڕەخساندنی هەلی فێربوونی دیجیتاڵی بۆ ناوچە بێبەشەکان تەرخان دەکەن. 
لە کۆتاییدا دەکرێت بڵێین بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی کۆمپانیاکان چیتر تەنها کارێکی خێرخوازی ئارەزوومەندانە نییە، بەڵکو بۆتە پێویستییەکی هەنوکەیی بۆ مانەوە و سەرکەوتنی کۆمپانیاکان لە چوارچێوەی یاسادا ، چونکە کڕیاران و وەبەرهێنەرانی هاوچەرخ زیاتر متمانە بەو براندانە دەکەن کە خاوەنی بەهای مرۆیین و بە شێوەیەکی کارا بەشدارن لە پاراستنی داهاتووی وڵاتدا . 
بەخشین لە پڕۆگرامی زۆر وڵاتدا فەرزەو بەند نەکراوە بە زەکاتی ساڵانەوە بەڵکو یاسا فەرزی کردووە .