له پشت سهرقاڵی دیپلۆماسییهتی پهكین
٣١ی ئایاری ٢٠٢٦
23
له پشت سهرقاڵی دیپلۆماسییهتی پهكین:
تێڕوانینێک بهرهو ڕۆژههڵات، تهنانهت تا چینیش
لە مانگی ئایار، لە سەرەتای وەرزی هاویندا، هەرێمی کوردستانی عێراق بە سەوزاییەکی زیندووی زۆر جوان خۆی داپۆشیوه. بە هەزاران کیلۆمەتر لە دوورەوە، شاری پەکینی زیندوو بەهەمان شێوە چالاکییەکی دیبلۆماسی سەرنجڕاکێشی بەخۆیەوە بینیوه. لە ماوەی یەک هەفتەدا، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا و ڤلادیمێر پوتین، سەرۆکی ڕووسیا، سەردانی دەوڵەتیان بۆ چین ئەنجامدا کە سەرنجی جیهانی بۆ خۆی ڕاکێشا.
I. لوتکەی چین و ئەمریکا: ئاڕاستەکردنی ڕێڕەوەکە، و خستنەڕووی دیدێکی نوێ
لە ١٣ تا ١٥ی ئایار، دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا سەردانێکی دەوڵەتی بۆ چین ئەنجامدا. سەردانەکە تەوقەکردنێک بوو لە سەرانسەری زەریای هێمن و کۆبوونەوەیەکی مێژوویی بوو کە گرنگییەکی جیهانی هەبوو.
یەکەم: دیدێکی نوێی بۆ پەیوەندییەکانی نێوان چین و ئەمریکا بنیاتنا. گرنگترین تێگەیشتنی سیاسی ئەوەبوو کە هەردوو سەرۆک کۆک بوون لەسەر دیدێکی نوێ بۆ بنیاتنانی "پەیوەندییەکی بنیاتنەر نێوان چین و ئەمریکا کە بە سەقامگیری ستراتیژی تایبەتمەندە".
پێویستە سەقامگیری ئەرێنی زاڵ بێت، هەماهەنگی وەک بەردی بناغە دابنرێت. چین و ئەمریکا پەیوەندییەکی بەهێزیان لە نێوانیاندا هەیە. لە کاتێکدا هەر پەیوەندییەکی ڕووبەڕووبوونەوە کارەساتبار دەبێت بۆ هەردوو وڵات و جیهان، هەماهەنگی نێوان چین و ئەمریکا دەستکەوتی گەورە بەدەست دەهێنێت کە سوودی بۆ هەردوو گەل و جیهان بە گشتی دەبێت.
پێویستە سەقامگیری تەندروست زاڵ بێت، و کێبڕکێ لە سنوورێکی گونجاودا بمێنێتەوە. کێبڕکێی نێوان چین و ئەمریکا نابێت ببێتە یارییەکی کۆی سفر. بەڵکو پێویستە پێشبڕکێیەکی تەندروست و ئەرێنی و دادپەروەرانە بێت، کە تێیدا فێربین لە یەکتر و پێکەوە هەوڵی باشتر بدەین و بەپێی یاساکان کێبڕکێ بکەین و پشتگیری یەکتر بکەین بۆ بەدەستهێنانی سەرکەوتن.
پێویستە سەقامگیری بەردەوام زاڵ بێت و جیاوازییەکان بتوانرێت بەڕێوەببردرێت. پێویستە هەردوولا بەردەوامی و سەقامگیری سیاسی لە نێوانیاندا بپارێزن. تێڕوانینێکی ئەرێنی بۆ هەماهەنگیەکانی نێوان چین و ئەمریکا دڵنیایی زیاتر بۆ گەشەسەندنی هەردوو وڵات و بۆ دۆخی نێودەوڵەتی دەڕەخسێنێت.
پێویستە هەمیشە سەقامگیری لەو شوێنانەی کە چاوەڕوانی ئاشتی لێدەکرێت زاڵ بێت. بەکورتی پێویستە هەردوولا پابەندی سێ بەیاننامە هاوبەشەکەی چین و ئەمریکا بن و ڕێز لە سیستەمی کۆمەڵایەتی و ڕێڕەوی گەشەسەندنی یەکتر بگرن و ڕێز لە بەرژەوەندییە سەرەکییەکان و نیگەرانییە سەرەکییەکانی یەکتر بگرن و ڕێز لە مافی گەشەسەندنی یەکتر بگرن.
دووەم: کۆدەنگی لەسەر قووڵکردنەوەی هەماهەنگیەکانیان بەهێزتر کرد. هەردوولا ڕێککەوتن لەسەر درێژەدان بە ئاڵوگۆڕی زیاتر دەربارەی سیاسەتی دەرەوە، پەیوەندییە سەربازییەکان، ئابووری و بازرگانی، تەندروستی گشتی، کشتوکاڵ، گەشتیاری، ئاڵوگۆڕی گەلان، و جێبەجێکردنی یاسا. هەروەها هەردوولا ڕێککەوتن لەسەر دامەزراندنی ئەنجومەنی بازرگانی و ئەنجومەنی وەبەرهێنان بۆ چارەسەرکردنی نیگەرانییەکانی یەکتر سەبارەت بە دەستڕاگەیشتن بە بازاڕ بۆ بەرهەمە کشتوکاڵییەکان و فراوانکردنی بازرگانی دوولایەنە لە چوارچێوەی کەمکردنەوەی باجی بەرامبەردا. زۆرێک لە سەرکردە بازرگانییە باڵاكانی ئەمریکا لەم گەشتەدا یاوەری سەرۆک ترامپیان کرد بۆ چین، و بانگهێشت کران بۆ دانوستانە فەرمییەکان. سەرۆک شی هانی ئەوانی دا کە هەماهەنگی لەگەڵ چین بەهێزتر بکەن، هەروەها جەختی لەوە کردەوە کە چین دەرگای خۆی بە شێوەیەکی فراوانتر دەکاتەوە. لە بەرامبەردا هەموویان ڕایانگەیاند کە پابەندبوونێکی قووڵیان بە بازاڕی چینەوە هەیە، و دەیانەوێت هەماهەنگی لەگەڵ هاوبەشە چینییەکان بەهێزتر بکەن.
سێیەم: هەردوولا ئاڵوگۆڕی قووڵیان لەسەر پرسە سەرەکییەکان ئەنجامدا. سەبارەت بە پرسی تایوان، سەرۆک شی جەختی لەوە کردەوە کە ئەمە گرنگترین پرسە لە پەیوەندییەکانی نێوان چین و ئەمریکادا. ئاماژەی بەوەشکرد کە "سەربەخۆیی تایوان" و ئارامی لە سەرانسەری گەرووی تایواندا ناتەبایە، وەک ئاگر و ئاو. پاراستنی ئاشتی و سەقامگیری لە سەرانسەری گەرووی تایوان گەورەترین خاڵی هاوبەشی نێوان چین و ئەمریکایە و لایەنی ئەمریکی لە هەڵوێستی چین تێدەگات، نیگەرانییەکانی چین بە جددی وەردەگرێت و لەگەڵ هەنگاوەکانی تایوان بەرەو سەربەخۆیی هاوڕا نییە و قبوڵی ناکات. سەبارەت بە بارودۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست سەرۆک شی جەختی لەوە کردەوە کە بەکارهێنانی هێز ناتوانێت کێشەکان چارەسەر بکات و گفتوگۆش تاکە بژاردەی دروستە. چین هانی ئەمریکا و ئێران دەدات بەردەوام بن لە یەکلاکردنەوەی ناکۆکی و جیاوازییەکان لە ڕێگەی دانوستانەوە، داوای کردنەوەی گەرووی هورمز بە زووترین کات دەکات و بانگەشە بۆ ئاگربەستێکی هەمیشەیی و هەمەلایەنە دەکات.
II. لوتکەی چین و ڕووسیا: نوێکردنەوەی دۆستایەتی، پێکەوە بۆ داهاتوویەکی هاوبەش
ڤلادیمێر پوتین سەرۆکی ڕوسیا لە ١٩ تا ٢٠ی ئایار سەردانێکی دەوڵەتی بۆ چین ئەنجامدا، ئەمەش ٢٥ەمین سەردانی سەرۆک پوتین بوو بۆ چین، کە هاوکات بوو لەگەڵ ٣٠ هەمین ساڵیادی دامەزراندنی هەماهەنگی ستراتیژی هاوبەش نێوان چین و ڕووسیا، هەروەها ٢٥ەمین ساڵیادی واژۆکردنی پەیمانی دراوسێیەتی باش و هەماهەنگی دۆستانە لە نێوان هەردوو وڵاتدا.
سەرۆک شی ئاراستەی داهاتووی پەیوەندییەکانی چین و ڕووسیای بە "چوار ڕەهەندی کوالیتی بەرز" کورتکردەوە.
یەکەم: دروستکردنی متمانەی سیاسی کوالیتی بەرز لە نێوان یەکتر و پێشکەشکردنی پشتیوانی ستراتیژی بەهێز بۆ یەکتر. لە ئێستادا پەیوەندی نێوان چین و ڕووسیا گەیشتووەتە بەرزترین ئاستی لە مێژوودا وەک هاوبەشییەکی ستراتیژی هەمەلایەنە بۆ هەماهەنگی لە سەردەمی نوێدا، کە نموونەیەکی سەرەکییە بۆ جۆرێکی نوێی پەیوەندی نێوان زلهێزەکان.
دووەم: بەهێزکردنی هەماهەنگی کوالیتی بەرز کە سوودی هاوبەشی هەیە و بە هاوبەشی پێشخستنی گەشەپێدان و بوژاندنەوە بۆ یەکتر. هەردوولا کاردەکەن بۆ قووڵکردنەوەی هەماهەنگی نێوان ستراتیژییەکانی گەشەپێدان و ههروهها کار بۆ پەرەپێدانی هەماهەنگی سودبەخشی هاوبەش لە هەموو بوارەکاندا دهكهن.
سێیەم: بەرزکردنەوەی پەیوەندی نێوان هەردوو گەل بە کوالیتییەکی بەرزتر و چەسپاندنی بناغەکانی دۆستایەتی هەمیشەیی نێوان هەردوو وڵات. هەردوو سەرۆک بڕیاریاندا خولی دەیەمی پرۆگرامی "ساڵانی پەروەردەی نێوان چین و ڕووسیا" بۆ ئەمساڵ و ساڵی داهاتوو بەڕێوەبچێت. هەردوولا ئەم بۆنەیە بۆ پتەوکردنی پەیوەندیی نێوان هەردوو گەل و پەرەپێدانی ئاڵوگۆڕی کولتووری و پەروەردەیی رێکدەخەن.
چوارەم: هەوڵدان بۆ بەدەستهێنانی هەماهەنگی نێودەوڵەتی کوالیتی بەرز بۆ چاکسازی و باشترکردنی حوکمڕانی جیهانی. چین و ڕووسیا بە جێگیری کاردەکەن بۆ پارێزگاریکردن لە دەسەڵاتی نەتەوە یەکگرتووەکان و یەکسانی و دادپەروەری نێودەوڵەتی، هەروەها دژایەتیکردنی هەموو کردەوەیەکی تاکلایەنە و هەوڵدان بۆ پێچەوانەکردنەوەی ڕەوتی مێژوو و بەتایبەتیش دژایەتی هەموو ئەو کردەوە وروژێنەرانە کە دەرئەنجامی سەرکەوتنی جەنگی جیهانی دووەم ڕەتدەکەنەوە و هەوڵی پاساوهێنانەوە و زیندووکردنەوەی فاشیزم و جەنگخوازی. پێکەوە کاردەکەن بۆ پێکهێنانی سیستەمێکی حوکمڕانی جیهانی دادپەروەرتر و یەکسانتر.
III. دوو لووتکەی یەک لە دوای یەک لە نێوان سەرۆکی دەوڵەتە گەورەکاندا بە ڕووداوی زۆر گرنگ ناوبرا و گەیشتە لوتکە. لە سەرەتای ئەمساڵەوە زیاتر لە ٢٠ سەرکردە و سەرۆکی دەوڵەتی بیانی سەردانی چینیان کردووە.
لە چوارچێوەی بەشداریکردنی سەرۆکایەتیدا، زۆرێک لە وڵاتان بەدوای پەیوەندییەکی نزیکتر لەگەڵ چین و تێگەیشتنێکی باشتر لەسەر چین دەگەڕێن، هەروەها متمانەیان بە چین زیادیکردووە و هیوایەکی زۆریان لەسەری داناوە. لەگەڵ بەردەوامبوونی چین لە دابینکردنی سەقامگیری و دڵنیایی زیاتر لە جیهانێکی پشێودا، "تێڕوانین بەرەو ڕۆژهەڵات" بووەتە بژاردەیەکی پەسەندکراو بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی.
بۆ ھەرێمی کوردستانی عێراق، " تێڕوانین بەرەو ڕۆژھەڵات" واتە گەڕان بەدوای ئاسایش و گەشەپێدان. سەرۆک شی جینپینگ داوای لە هەردوو سەرۆکی ئەمریکا و ڕووسیا کرد کە بەشداری لە گفتوگۆی ئاشتی سەبارەت بە دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بکەن کە ئەمە بەرپرسیارێتی چین وەک زلهێزێکی گەورە نیشان دەدات و هەروەها بەشداریکردنه لە پاراستنی ئاشتی و ئارامیی لە هەرێمی کوردستانی عێراق. لە وەڵامی داواکارییەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق بۆ بوژاندنەوە و گەشەپێدانی ئابووری، چین هاوبەشێکی متمانەپێکراوە بۆ هاوبەشکردنی دەرفەتەکانی گەشەپێدان و بەدواداچوونی هەماهەنگی سوودبەخشی هاوبەش. چ لە رێگای گەشەسەندنی جێگیر و بەردەوام و درێژخایەنی پەیوەندییەکانی چین و ئەمریکا بێت، یاخود نوێبوونەوەی دۆستایەتی نێوان چین و ڕووسیا بێت، هەردووکیان زەبری نوێ بۆ گەشەسەندنی ئابووری جیهانی دەڕەخسێنن، و بێ گومان دەرفەتی نوێی زیاتر بۆ گەشەپێدانی هەرێمی کوردستانی عێراق و هەماهەنگی نێوان چین و هەرێمی کوردستانی عێراق دەڕەخسێنن.
وەک پەندێکی کۆنی چینی دەڵێت: “ئەو کەسانەی چاکە دەکەن هەرگیز بێ هاوبەش نابن” بە تێڕوانین بۆ داهاتوو، چین بەردەوام دەبێت لە فراوانکردنی کرانەوەی کوالیتی بەرز بەڕووی جیهاندا. ئێمە پێشوازی لە دۆستانمان دەکەین لە هەموو چین و توێژەکانی هەرێمی کوردستانی عێراق بۆ ئەوەی بەشداری لە شەپۆلی " تێڕوانین بەرەو ڕۆژھەڵات" بکەن، بۆ هاوبەشکردنی دەرفەتەکانی گەشەپێدان و بەدەستهێنانی سوودی هاوبەش بۆ هەمووان، و بۆ قووڵکردنەوەی هەماهەنگی دۆستانە لە بوارەکانی وەک ژێرخانی ئابووری و بازرگانی، وەبەرهێنان، زیرەکی دەستکرد، وزەی نوێ، و ئاڵوگۆڕی کولتووری و ئاڵوگۆڕی گەلان، و بۆ ئەوەی ئایندەیەکی گەشاوه و خۆشگوزەرانی هاوبەش و سەرکەوتنی هاوبەش بنیات بنێین!
