یەکەم: بە درێژایی ٧٢ ساڵی ڕابردوو، چین موعجیزەیەکی داھێنا لە نوێخوازی دامەزراوەیی.
پارتی کۆمیونستی چینی پێداگرە لەسەر ئەوەی کە گەل ڕابەری وڵاتە و بنەمای زانستی مارکسیست و بارودۆخی نەتەوەیی چین کۆدەکاتەوە، کە ئەمەش سەقامگیری وڵات و دڵخۆشی گەل بۆ ماوەیەکی درێژ دەستەبەر دەکات. ١. چین پابەندی سیستەمی کۆنگرێسی میللیە بەو پێیەی کە سیستەمێکی سیاسی بنەڕەتە و گەل بەشداری لە کاروباری دەوڵەت دەکات لە ڕێگای ئەنجوومەنی گەل و ئەوان ڕابەری وڵاتن. ھەر لە نیسانی ٢٠٢١ەوە، زیاتر لە ٢.٦٢ ملیۆن نوێنەر لە کۆنگرە نەتەوەیەکان ھەن لە ھەموو ئاست و کۆمەڵە نەتەوە و پیشە و پارتە جیاوازەکان. ٢. چین لەژێر ڕابەرایەتی پارتی کۆمیونستی چینی پابەندە بە سیستەمی ھەماھەنگی فرە پارت و ڕاوێژکاری سیاسی. جگە لە پارتی کۆمیونستی چینی فەرمانڕەوا، ٨ پارتی دیموکرات ھەن وەکو پارتی بەشداربوو. ئەو پارتانە ڕێز لە ڕابەرایەتی پارتی کۆمیونستی چینی دەگرن و ھەماھەنگن لەگەڵیان، و یەکگرتووی لە فەرمانڕەوایی و بەشداربوون، ھەروەھا ڕابەرایەتی و ھەماھەنگی و ڕاوێژکاری و سەرپەرشتیکردن بەدیدەھێنن و ئەمەش گەرەنتی بەرژەوەندی ھەموو پێکھاتەکانی کۆمەڵگای چینی دەکات. ٣. چین پەیڕەوی سیستەمی ئۆتۆنۆمی ھەرێمی نەتەوەیی دەکات. پەیڕەوی سیستەمی ئۆتۆنۆمی ھەرێمی لەو ناوچانە دەکرێت کە کەمە نەتەوەکان تێیدا دەژین، لە نێوانیشیاندا ٥ ھەرێمی ئۆتۆنۆمی و ٣٠ پارێزگای ئۆتۆنۆمی و ١٢٠ ناوچەی ئۆتۆنۆمی. ئەمەش گەرەتنی ئەوە دەکات کە زیاد لە مافە ئابووری و کۆمەلایەتی و کەلتوریەکان، کەمە نەتەوەیەکان ماف و ئازادی یەکسان بەدەست بھێنن.

٤. پەیڕەوکردنی چین بۆ سیستەمی دیمۆکراسی نەتەوەیی بنەڕەت. چەندین شێوەی جیاواز ھەن لەوانەش سیستەمی خود فەرمانڕەوایی لادێیەکان لەسەر شێوەی لێژنەی لادێی، و سیستەمی خود فەرمانڕەوایی شارنشینەکان لەسەر شێوەی لێژنەی شارنشین، ھەروەھا خود بەڕێوەبردن بۆ فەرمانبەرانی ڕێکخراوەکان و ڕێکخراوەکانی سەر بە یەکێتی کرێکاران. خەڵکێکی زۆر بەشێوەیەکی ڕاستەوخۆ بەشداری لە بەڕێوەبردنی کاروباری کۆمەڵایەتی دەکەن. 

دووەم: بە درێژایی ٧٢ ساڵی ڕابردوو، چین موعجیزەیەکی مەزنی داھێنا لە گەشەی ئابووری.
ئەم موعجیزەیە لە دۆزینەوەی سەختی سی ساڵی یەکەمی دامەزراندنی چینی نوێوە سەرچاوەی گرتووە، و ھەروەھا سوودی لەو ھەڵبژاردەیە مێژووییە مەزنەی چاکسازی و کرانەوە کرد. لە ماوەی سی ساڵی یەکەم، چین گۆڕانی سۆشیاڵیستی کۆتای پێھێنا و سیستەمێکی پیشەسازی تەواوی ڕێژەیی بنیاتنا. دوای چاکسازی و کرانەوە، چاونەترسانە نوێخوازی تیۆری و پراکتیکیمان جێبەجێکرد و سیستەمێکی بێوێنەمان لە مێژووی مرۆڤایەتی بنیاتنا- سیستەمی ئابووری مارکێتی سۆشیاڵیست بە تایبەتمەندی چینی. چالاکی کۆمەڵایەتی و ئابووری چین بە شیوەیەکی تەواو بڵاوکرایەوە و ئابووری بە خێرایی گەشەی کرد. ھەر لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، داھاتی بەرھەمی خۆماڵی چین ١٠٠ ترلیۆن یوان( نزیکەی ١٥ ترلیۆن دۆلاری ئەمریکی) تێپەڕاند کە ئەمەش ٤٠ ھێندەی ئەو بڕەیە کە لە سەرەتای چاکسازی و کرانەوە بەدەست دەھات.

لە ساڵی ١٩٧٨، ئابووری چین تەنھا %١.٧٥ ی ئابووری جیھانی پێکدەھێنا، بەڵام لە ساڵی ٢٠٢٠ ئەم ژمارەیە بەرز بووەوە بۆ %١٧ و کە بە ڕێژەی %٣٩ لە گەشەی ئابووری جیھانی بەشداربوو. لە ساڵی ١٩٧٨، ڕێژەی کەسی لە کۆی گشتی داھاتی بەرھەمی خۆماڵی لە چین تەنھا ١٥٦ دۆلاری ئەمریکی بوو، کە ئەمەش ١٣ جار کەمترە لە تێکڕای جیھانی بە دۆلاری ئەمریکی بۆ ساڵی ٢٠١٦. لە ساڵی ٢٠٢٠ ڕێژەی کەسی لە کۆی گشتی داھاتی بەرھەمی خۆماڵی لە چین بەرز بووەوە بۆ ١٠٥٠٠ دۆلاری ئەمریکی، کە ھەمان ئاستی تێکڕای جیھانییە.

سێیەم: بە درێژایی ٧٢ ساڵی ڕابردوو، چین موعجیزەیەکی مەزنی داھێنا لە باشترکردنی گوزەرانی خەڵک.

چین پێداگرە لەسەر پاراستنی مافی گەل لە ژیان و گەشەپێدان بەو پێیەی کە ئەمانە مافە سەرەکیەکانی مرۆڤن. دوای ماوەیەکی دوور و درێژ لە تێکۆشان، گەلی چین لە ( خۆراک و جل وبەرگ)ەوە و لە کۆمەڵگایەکی بنەڕەتی خۆشگوزەرانی مامناوەند گۆڕا بۆ کۆمەڵگایەکی خۆشگوزەرانی گشتگیر و بەرەو ئامانجی خۆشگوزەرانی ھاوبەش ڕێ دەکات. لە دەوروبەری کۆتایی ساڵی ٢٠٢٠، چین ئامانجی کەمکردنەوەی ھەژاری پێکا ھەر وەک کە بڕیار بوو. ٩٨.٩٩ ملیۆن لادێنشین و ٨٣٢ پارێزگا و ١٢٨ ھەزار لادێی ھەژار لە ھەژاری ڕزگار کران. چین گەورەترین سیستەمی بیمەی کۆمەڵایەتی لە جیھان دامەزراند و لە نێویشیاندا موچەی خانەنشینی و بیمەی پزیشکی و کۆمەکی کۆمەڵایەتی. بیمەی پزیشکی بنەڕەتی ١.٣٦ ملیار کەس دەگرێتەوە و ژمارەی بەشداربووان لە سیستەمی چاودێری کۆمەڵایەتی بنەڕەتی ملیار کەس تێپەردەکات.

تێکڕای تەمەنی چاوەڕوانکراو بۆ دانیشتوانی چین لە ٣٥ ساڵەوە (لە ساڵی ١٩٤٩) بەرز بووەوە بۆ ٧٧.٣. ھەر لە ساڵی ٢٠٢٠ەوە، کۆی گشتی ژمارەی میلەکانی ڕێگا لە سەرتاسەری چین ٥ ملیۆن کیلۆمەتری تێپەڕاند، کە ئەمەش ٦٤ ھێندەیە بە بەراورد لەگەڵ سەرەتای دامەزراندنی چینی نوێ. ژمارەی میلەکانی ڕێگا خێراکان زیاتر لە ١٦١ ھەزار کیلۆمەترە، و ژمارەی ئەو میلانەی کە ڕێگای ئاسنین دەیبڕن ١٤٦ ھەزار کیلۆمەترە و ژمارەی ئەو میلانەی کە ڕێگا ئاسنینە خێراکان دەیبڕن ٣٨ ھەزار کیلۆمەترە، و ھەمووی لە ڕیزبەندی یەکەمینە لە جیھان. ھەروەھا ژمارەی مەودای بڕاو لە ڕێگا لادێیەکان ٤.٣٨ ملیۆن کیلۆمەترە کە %٩٩.٤ لە کۆی گشتی ڕووبەری لادێکان دەگرێتەوە. 

چوارەم: بە درێژایی ٧٢ ساڵی ڕابردوو، چین موعجیزەیەکی مەزنی داھێنا لە بەرەوپێشچوونی تەکنەلۆژی.
لە ساڵی ١٩٤٩ بەڕێز ماو زیدۆنگ وتی ( تەنانەت ناتوانین دەنکە شقارتەیەک یاخود بزمارێک بەرھەم بھێنین). ئەمڕۆ، چین گشتگیرترین سیستەمی پیشەسازی لە ھەموو جیھاندا ھەیە و وردە وردە نوێکاری لە زنجیرە پیشەسازیەکانی دەکات لە ڕێگای داھێنانی تەکنەلۆژی. لە پێنج ساڵی ڕابردوودا، ڕێژەی بەشداریکردنی چین لە بەرەوپێشچوونی زانست و تەکنەلۆژیا لە ٥٥.٣% بەرز بووەوە بۆ ٥٩.٥%، و پێگەی چین بەرزبوویەوە بۆ ١٤مین وڵات لە ڕیزبەندی جیھانی ١٣١ ئابووری(وڵات) لە ڕووی نوێخوازیەوە. لە بواری تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی، لە سێ چارەگی یەکەمی ئەم ساڵ، نیشاندەری بەرھەمی پیشەسازی تەکنەلۆژیای دیجیتاڵی لە چین بە ڕێژەی ١٠.١% بەرز بووەوە و داھاتی ئاوێتەی کۆمپیوتەری و داتا مەزنەکان و ئینتەرنێت بە خێرایی زیادیکرد. لە ڕووی توێژینەوە و پەرەپێدانی تۆڕەکانی نەوەی پێنجەم، چین لەم ڕووەوە زۆر لە پێش جیھانەوەیە.

ھەروەھا لە ڕووی داواکاریەکانی پاکانەی داھێنانی ٦G، چین ڕێژەی ٤٠.٣% لە جیھان پێکدەھێنێت کە بە شێوەیەکی بەرفراوانتر گەشەپێدانی داتا مەزنەکان و زیرەکی دەستکرد و شارە زیرەکەکان و چەندین بواری تر بەھێز دەکات. لە ساڵی ٢٠٢٠، سیستەمی جیھانی مانگی دەستکردی ڕێدۆزی Beidou-٣ بە شێوەیەکی فەرمی کرایەوە، ئەمەش واتە چین بوو بە سێیەم وڵات لە جیھان کە بە شێوەیەکی سەربەخۆ سیستەمی جیھانی مانگی دەستکردی ڕێدۆزی بخاتە کار.

ھەر لە پار ساڵەوە، کەشتی ئاسمانی چینی"Chang'e ٥" سەرکەوتووانە لەسەر ڕووی مانگ نیشتەوە و چەندین نموونەی لە خاکی مانگ وەرگرت. کەشتی ئاسمانی "تیان ون ١" سەرکەوتووانە لەسەر ڕووی مەریخ نیشتەوە و سێ کەشتیوانی ئاسمانی کەشتی ئاسمانی "شنژاو ١٢"یان لێخوری و سەرکەوتوانە گەشتن بە یەکەم کەشتیگەی چینی.

چین زۆر خۆڕاگرانە ستراتیژیەتی ( سێ ھەنگاو) بۆ داھێنانی زانستی تەکنەلۆژی پەیڕەو دەکات، ئەمەش بە واتای ئەوەی کە ببێت بە وڵاتێکی داھێنەر لە ساڵی ٢٠٢٠ و ببێتە پێشەنگی وڵاتە داھێنەرەکان لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٣٥ و ببێت بە ھێزێکی تەکنەلۆژی جیھانی لە دەوروبەری ساڵی ٢٠٥٠.
پێنجەم: بە درێژایی ٧٢ ساڵی ڕابردوو، چین یارمەتی زۆر مەزنی لە بواری ئاشتی و گەشەپێدان لە جیھاندا پێشکەشکردووە.
 چین ھەمیشە پابەندی پێنج بنەماکەی ڕێزگرتنی ھاوبەش بۆ سەروەری یەکڕیزی خاک، و دەستدرێژینەکردنی ھاوبەش و دەستتێوەرنەدان لە کاروباری ناوخۆیی یەکتر، و یەکسانی و سوودمەندبوونی ھاوبەش و پێکەوە ژیانی ئاشتیانە و سیستەمی نێودەوڵەتی لەسەر بنەمای یاسای نێودەوڵەتی و پابەندبوون بە فەریی و ڕووبەڕووبوونەوەی باڵادەستی تاکلایەنە بووە. لە نەوەتەکان، چین بە فەرمی بەشداری ئۆپەڕاسیۆنەکانی نەتەوە یەکگرتووەکان بوو بۆ پاراستنی ئاشتی، بەمەش دەبێتە ئەو وڵاتەی کە زۆرترین ژمارەی ھێزی پاراستنی ئاشتی ھەیە لە نێو ئەندامە ھەمیشەیەکانی ئەنجوومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان. چین زیاتر لە ٤٠ ھەزار سەربازی پاراستنی ئاشتی ناردووە بۆ سودان، لوبنان، کەمبۆدیا،لیبیا و چەندین وڵات و ناوچەی تر کە بەمەش نزیکەی ٣٠ ئۆپەراسیۆنی پاراستنی ئاشتی سەر بە نەتەوە یەکگرتووەکان ئەنجام داوە.

چین پێشنیاری بیرۆکەی بنیاتنانی کۆمەڵگایەکی خاوەن داھاتوویەکی ھاوبەش بۆ مرۆڤایەتی کرد، و ئەم پرۆسەیەشی بە دەستپێشخەری ( پشتێنە و ڕێگا) بەھێزتر کرد. ھەر لە سەرەتای بڵاوبوونەوەی ئەم پەتایە، چین ھاوکاری دژە پەتا و پێکوتەی پێشکەش بە ١٥١ وڵات و ١٤ ڕێکخراوی نێودەوڵەتی کردووە. 
چین لە ڕێگای ٧٢ ساڵ لە تێکۆشان لەژێر سێبەری ڕابەرایەتی پارتی کۆمیونستی چینی و ھەوڵە بەردەوامەکانی گەلی چینی زیرەک و تێکۆشەر، بە جیھان دەڵێت کە ھەمیشە دەتوانێت ڕێگایەک بدۆزێتەوە بۆ گەشەسەندنی گونجاو و دەستکەوتی مەزن بەدەستبھێنێت لە گەشەسەندنی شاھانە و موعجیزەیەکی بێ وێنە دروستبکات کە ئەوانەی پێش ئەوان نەیان توانیوە بیکەن. ئەم بەرزبوونەوە ئاشتیانەی چین جوانیەکی زیاتر بە گەشەسەندنی کۆمەڵگای نێودەوڵەتی دەبەخشێت.

 يمكن القول، كلّ «آتو ثانية» من هذه الحرب هو صلب اهتمام الغالبيّة من الشعب العربي، يتتبع مجرياتها وتفاصيلها. هي معركة مفصليّة استثنائيّة على مختلف الأصعدة، إذ لم يسبق لإسرائيل أن تعرّت وسقطتْ أوراقها دفعة واحدة. باغتت المقاومة المحتلّ، وجرّدته من هالته الاصطناعيّة، وأصابت رأس أهدافه في مقتل. أُرسِيَتْ معادلة مغايرة؛ للمرّة الأولى يُجبَر اليهود على الهرْب، واللجوء إلى مخيّمات للنازحين. صورة الإسرائيلي الفارّ، المذعور، التائه في البراري ستحفرها الذاكرة والتاريخ، في مقابل أيقونة تمثّل أصحاب الأرض يحتفلون بعيد ميلاد فوق أنقاض منزلهم، وطفل يقف فوق الركام حاملًا علم فلسطين رافعًا إشارة النصر، والابتسامة تعلو محيّاه، وفتى آخر يسخر من الموت!

 ليس من باب المغالاة القول، إنّ أطفال فلسطين يكتبون النصر بأيديهم وهم يخطّون أسماءهم على أجسادهم لتُعرَف هويّاتهم في حال استشهادهم. كلّ منهم هو مشروع مقاوم. مجموعة لا تتعدّى أعمارهم سنّ الثالثة أو الرابعة يحملون رضيعًا منشدين: «الشهيد حبيب الله». غدا الموت لعبتهم،لا يهابونه، يتعاملون معه وكأنّه أحد أفراد أسرتهم، يتقبّلونه كما يتقبّلون الحياة كونه الطريق لتحرير الأرض من غطرسة المحتلّ. الصغار في تلك البلاد هم رجال ممهورون بفعل المقاومة، أشدّاء، صلابتهم من صلابة الصخرة المقدّسة، جراحهم تنضح زيتًا مقدّسًا.

 ما يحصل منذ السابع من أكتوبر يثبت أنّ الأرض ستعود إلى أصحابها الحقيقيّين. لا شيء مستحيل أمام شعب تغذّى في الرحم على الدفاع عن كلّ شبر من وطنه. يولد محتضِنًا أبجديّة المقاومة، ثمّ يشبّ مضيفًا إلى معجمها مجلّدات في فنون المواجهة والتصدّي، ولا يحلو له الموت إلّا شامخًا مناضلًا في سبيل قضيّته.

حيث تحتدم المعركة بين المنصات الرقمية من أجل السيطرة على تركيزنا، وتشكيل الطريقة التي نفكر بها، ونتصرف، ونتفاعل مع العالم من حولنا.

اقتصاد الانتباه أو الاهتمام في جوهره يشير إلى النظام الاقتصادي الذي يقدر الانتباه البشري باعتباره سلعة نادرة.
حيث تتنافس المنصات الرقمية والشركات بشدة على نطاق اهتمامنا المحدود.

حتى يتم تتبع كل تمريرة ونقرة سريعة نقوم بها وتحليلها بدقة لتحقيق الدخل منها، مما يجعل الانتباه العملة الجديدة في العالم الرقمي.
وفي حين أن اقتصاد الانتباه قد أحدث تحولا، لا يمكن إنكاره في استراتيجيات التسويق وخلق طرقًا مبتكرة للتواصل، إلا أنه يأتي بتكلفة كبيرة.

لقد أدى الوابل المستمر من الإشعارات والإعلانات وتحديثات وسائل التواصل الاجتماعي إلى تغيير سلوكنا، مما أثر في قدرتنا على التركيز بعمق والمشاركة في مهام هادفة ومستدامة.

لقد أدى السعي الدؤوب، لجذب انتباهنا إلى ارتفاع مستويات التوتر والقلق والحمل الزائد للمعلومات، مع ما يترتب على ذلك من آثار عميقة على الصحة العقلية.

 إحدى السمات المميزة لاقتصاد الانتباه هي انتشار ثقافة [Clickbait] التي تشير إلى المحتوى عبر الإنترنت، والذي يكون عادة في شكل مقالات أو عناوين أو صور أو مقاطع فيديو، وهو مصمم لجذب الانتباه وتشجيع المستخدمين على النقر فوق الرابط.

غالبا ما يستخدم Clickbait لغة وصور مثيرة أو مضللة لإثارة الفضول وإغراء الأشخاص للنقر، بهدف أساسي هو توليد المزيد من حركة المرور على موقع الويب إلى الحد الأقصى، دون تقديم معلومات مفيدة أو دقيقة بالضرورة.

غالبا ما يعود بمحتوى صادم أو مثيرا للاهتمام أو عاطفي للغاية ولكنه يفشل في الوفاء بهذه الوعود بمجرد أن ينقر المستخدم على صفحة الويب الفعلية.

يستغل هذا التكتيك فضول الأشخاص وعواطفهم، مما يدفعهم إلى النقر على المحتوى دون معرفة الطبيعة الحقيقية للمعلومات التي سيجدونها.

في حين أن Clickbait يمكن أن يؤدي إلى جذب الزيارات إلى مواقع الويب وزيادة إيرادات الإعلانات على المدى القصير، إلا أنه يمكن أن يضر بمصداقية المصدر وجدارته بالثقة عندما يدرك المستخدمون أنه قد تم تضليلهم.

اتخذت العديد من المنصات عبر الإنترنت ومواقع التواصل الاجتماعي خطوات لتقليل اصطياد النقرات من خلال تنفيذ خوارزميات تعاقب أو تخفض مستوى المحتوى الذي يستخدم لغة مثيرة أو مضللة.

على الرغم من هذه الجهود، لا يزال Clickbait ظاهرة سائدة على الإنترنت.

 ونتيجة لذلك، فإن المحتوى الحقيقي المدروس جيدا غالبا ما يكافح للتنافس مع القصص المثيرة، مما يؤدي إلى انتشار المعلومات المضللة وتآكل الثقة في المصادر عبر الإنترنت.

وفي هذا السياق تعد منصات التواصل الاجتماعي هي نقطة الصفر لاقتصاد الانتباه.

لقد أتقنت شركات فيسبوك، وإنستغرام، وتوتير، ونظراؤها فن الحفاظ على تفاعل المستخدمين، وغالبا ما يكون ذلك على حساب حياتهم في العالم الحقيقي.

إن الطبيعة الإدمانية لهذه المنصات، جنبا إلى جنب مع الخوارزميات المصممة لإبقائنا في حالة تصفح مستمر، لها آثار عميقة على العلاقات الاجتماعية، حيث تأخذ التفاعلات وجهًا لوجه المقعد الخلفي للتبادلات الرقمية.

وعليه من الضروري تطوير استراتيجيات لحماية انتباهنا وسلامتنا العقلية اذ تعد ممارسات اليقظة الذهنية، والتخلص من المؤثرات الرقمية، ووضع حدود لوقت الشاشة من الخطوات الأساسية التي يمكن للأفراد اتخاذها.

بالإضافة إلى ذلك، يمكن أن يساعد دعم المنصات ومنشئي المحتوى الذين يعطون الأولوية للمشاركة الهادفة على جذب النقرات في إعادة تشكيل المشهد الرقمي.

وعليه علينا أن ندرك أثناء رحلتنا في اقتصاد الانتباه، قيمة اهتمامنا وأن نتخذ خطوات لاستعادة السيطرة على حياتنا الرقمية من خلال تعزيز ثقافة المواطنة الرقمية التي تقدر التركيز العميق، والاتصالات الحقيقية، والمعلومات الموثوقة، يمكننا التخفيف من الآثار السلبية لهذا النموذج الاقتصادي الجديد.

من خلال التعاطي مع حقيقة أن اهتمامنا يعدُّ سلعةً ثمينة بالفعل، فلنستخدمه بحكمة.

لە پشووی جەژنی قوربانی ئەمساڵدا، سەرەڕای بانگەوازەکانی لایەنی تەندروستی عێراق و ھەرێم و مەترسی زیاتر بڵاوبونەوەی جیلی گۆڕاوی کورۆناڤایرۆس وبەرزبونەوەی ڕێژەی مردن وتوشبووان، بەدەیان وسەدان گەشتیاری ناوخۆیی و شارەکانی ناوەڕاست و باشوری عێراق، ڕوویان لەناوچەگەشتیارییەکانی ھەرێمی کوردستان کردووە.

گەشتوگوزاری ئەم جەژنە، جیاواز لەبۆنەکانی تر، لە بارودۆخێکی جیاوازدایە، لەلایەک بەھۆی بەرزبونەوەی لە ڕادەبەدەری پلەکانی گەرما و گۆڕانکاری لە کەشوھەوا و وشکەساڵی.

لەلایەکی ترەوە بڵاوبونەوەی زیاتری کورۆناڤایرۆس و کێشە وقەیرانە سیاسی و ئابورییەکان، ھێشتا ئەم کەرتە ئومێد بەخشە و لە ھەستانەوەدایە.

خۆشبەختانە، بەشی زۆری جۆرەکانی گەشتوگوزار لە ھەرێمدا بوونی ھەیە، گەشتوگوزاری ژینگەیی، یەکێکە لە نیعمەتەکان، لەسەرووی ھەموو جۆرەکانی ترەوەیە.

بەپێ ی بڵاوکراوە ناڕەسمییەکان، چاوەڕوان دەکرێت سەرەڕای ئاستەنگەکان، ڕێژەیەکی زۆری گەشتیاران بە گشتی و گەشتیارانی عەرەبی عێراقی، سەردانی شوێن و جێگا و و سەیرانگاکانی ھەرێمی کوردستان بکەن، وا چاوەڕوان دەکرێت نزیکەی ٢٠٠ ھەزار گەشتیار بن.

یەکێک لە دەرئەنجامە باشەکانی کەرتی گەشتوگوزار، یٔەوەیە کەپارەی خەرجکراوی گەشتیاران، ڕاستەوخۆ دەچێتە گیرفانی خاوەن شوێن و سەیرانگاو چێشتخانەو میوانخانەو یٔۆتیل و مۆتێلەکان، حکومەت دەستکەوتێکی یٔەوتۆی نابێت.

تاڕادەیەک بەھۆی قەیرانی دارایی و لێبڕین و دواکەوتنی مووچەی فەرمانبەران و مووچەخۆرانی ھەرێم، ھەروەھا بەھۆی خۆپارێزی لە ڤایرۆسی کورۆنا بەشێکی زۆری دانیشتوانی ھەرێم، بە بەراورد بە دانیشتوانی شارەکانی تری عێراق، کەمتر گەشت دەکەن و لەماڵەوە دەمێننەوە.

بەڵام بە سەیرکردنی ناوچەگەشتیارییەکانی کوردستان، دەردەکەوێت ڕێژەی ٩٠%ی گەشتیاران لە شارەکانی ناوەڕاست و خوارووی عێراقەوە ھاتوون، وادیارە گوێ بە لایەنی تەندروستی و خۆپارێزی نادەن، وەک بڵێ کورۆناڤایرۆس بوونی نی یە! 

زۆر گرنگە، لەم بارودۆخە قورسەی ژیانی خەڵک و قەیرانی دارایی، حکومەتی ھەرێم بە گرنگییەوە لەم کەرتە  ستراتیژییە بنواڕێت و بە پلان و بەرنامەی تۆکمە و کەسانی پسپۆڕ برەوی زیاتری پێ بدات، بۆئەوەی ھیچ نەبێت ئەم دەرفەتە وەک ڕێگاچارەی ھەندێ کێشە و قەیرانی وەک بێ بازاڕی و بێکاری و لاوازبونی ئابوری وکەمی داھات دابنرێت.

وا پێویست دەکات، بەچاوێکی ئابورییانە تەماشای گەشتیاران بکرێت، کلتوری ڕێز و بەخێرھاتنی گەرمیان لێ بکرێت، چونکە گەشتیارانی عەرەب، خاوەنی پارەن و لە شاروشارۆچکەکانی ھەرێمدا خەرجی دەکەن و گیرفانی دەیان خاوەنکارو خاوەن باخ و دواتر گیرفانی خێزانەکان پڕدەکەنەوە وباری سەرشانی دارایی حکومەت سووک دەکەن.

بەھۆی کۆرۆناڤایرۆسەوە زۆرێک لە دەروازەکانی ئێران و تورکیا بە داخراوی ماونەتەوە، ئەوەی لەئێستادا بەردەستن، گەشتیارانی عەرەبی عێراقین، کە بەھۆی گەرمای پرۆکێنی ناوچەکانیان بەناچاری گەشت دەکەن بۆ ھاوینەھەوار و شوێنەگەشتیارییەکانی ھەرێم.

ئومێدەوارین، کلتوری ڕق و کینە بەرامبەر گەشتیاران بە گشتی و گەشتیارانی عەرەب نەمێنێت، ھەموو ئاسانکارییەک بکرێت لە گواستنەوە و بەڕێکردنیان بەتایبەتی لەبازگەکان بۆئەوەی بە کەمترین کات بگەنە شوێن و جێگای خوازراوی خۆیان.

لەھەمانکاتدا، دەستەی گەشتوگوزارو بەڕێوەبەرایەتی و کادرانی گەشتوگوزاری ھەرێم، بە بەردەوامی کار بکەن بۆ ڕاکێشانی گەشتیاری زیاتر، حکومەتی ھەرێم، ھەوڵی وەبەرھێنان بدات و ھاوکاری کەرتی تایبەت ببێت بۆ ھەستانەوەی ئەم کەرتە گرنگ و پڕ بایەخە.

ئـاو، بنەمای ژیانە بەبێ ئاو ژیان لەسەر زەوی مەحاڵـــە، ئاو ڕەگەزی سەرەکی ژینگەیە، پێکھاتەی زۆربەی کاڵاوشمەکەکانە. لەھەمووی گرنگتر، لەشی مرۆڤێکی ئاسایی، نزیکەی زیاتر لە(%٦٥) ئــــاوە.
کوردیش دەڵێت "ئاوو ئاوەدانی" ...
پاراستنی ئاو، پاراستنی ژیانە، ئەرک وئەخڵاقە. 
لەئێستادا ئاو، ئەرکەکەی ھەر ئەوەنیە تینوێتی بشکێنێت و بۆ پێویستی ماڵ وخێزانەکان بەکاربھێنرێت، بەڵکو بووە بەپرسێکی سیاسی و ڕەھەندێکی ھەرێمایەتی و نێودەوڵەتی وەرگرتووە. لەئێستادا ئاو، وەک فشاری سیاسی بەکاردەھێنرێت، بەپێی زۆربەی پێشبینیەکانی پسپۆڕانی ئابوری و ناوەندەجوگرافی و سیاسیەکان، لە چەند ساڵی داھاتوودا، جەنگی سیاسی، جەنگی ئــــــــاو دەبێت.

ئاو، دەبێتە "جێگرەوەی نەوت"، ئاو بەھاوبایەخی لەنەوت گرنگتر دەبێت و دەبێتە ئامڕازێکی ستراتیژی لەیەکلایکردنەوەی کێشەکاندا، واپێ دەچێت، لەڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکوری ئەفەریقا، سەرچاوەی سەرەکی شەڕوئاڵۆزیەکانی داھاتوو، بەھۆی ئاوەوە دەبێت..

لەلایەکی ترەوە، سەرجەم کەرتەئابورییەکان، بەبێ ئاو نایەنە بەرھەم، ئاو پێویستی سەرەکی کەرتی کشتوکاڵ و گەشتوگوزارو پیشەسازییە.

ووشکەساڵی لەھەرێم وناوچەکەدا، بەرۆکی زۆربەی حکومەتەکانی گرتوە، وادەردەکەوێت ھاوینێکی گەرم وقورس چاوەڕێمانە، پلەکانی گەرما ڕۆژ لەدوای ڕۆژ لەبەرزبونەوەدایە، خواست بۆ ئــاو زیاتر دەبێت، لەگوندەکانیش زۆرێک لەکانی و سەرچاوەکانی ئاو کەمبونەتەوە یان بەتەواوی وشکبوون بەتایبەت لەگەرمیان، مەترسی لەناوچونی بەرھەمەکشتوکاڵیەکان و ووشکبونی باخەکان لەئارادایە.

سەرەڕای بوونی دوو بەنداوی گەورەی دوکان و دەربەندیخان، کەڕێژەیەکی گەورەی لەئێرانەوە سەرچاوە دەگرێت، بەھۆی دروستکردنی بەنداوەکانەوە و ڕێڕەوی ھەردوو ڕوبارەکە گۆڕانی بەسەرداھاتووە، بڕی کەمتر ئاو دێتە ھەرێمەوە، ڕۆژ لەدوای ڕۆژ ڕێژەی ئاوەکانیان کەمدەبێتەوە و مەترسییەکە گەورەتر دەبێت. لەلایەکی ترەوە بەھۆی نەبوونی بەرنامەو پلانەوە، ڕێژەیەکی زۆری ئاوەکانی ھەرێم، بەفیڕۆ دەڕوات و سوودێکی ئەوتۆی لێ نابینرێت، ھەروەھا دابەشکردنی نادادپەروەرانەی ئاوی شیرین لەنێوان شاروشارۆچکەکان وگەڕەکەکاندا، یەکێکی ترە لەگرفتەکان.

پێمان وایە، بۆ کەمکردنەوەی مەترسییەکانی ئەم دیاردەھەمەلایەنە، پێویستە ھەندێ ڕێگاچارەو پلانی تۆکمە بگیرێتەبەر...
١- دانان و تەرخانکردنی بودجەیەکی کراوەی تایبەت بەووشکەساڵی، بەمەرجی لیــژنەیەکی پسپۆرو دەستپاک، دوور لەگەندەڵی و بەفیرۆدان، مانگانە ڕاپۆرت بەرزبکرێتەوە بۆ ئەنجومەنی وەزیران وپەرلەمان وڕای گشتی.

٢- بڵاوکردنەوەی ھۆشیاری بەکارھێنانی ئاو، بەشێوەیەکی گشتی و ئاوی تۆرەکانی دابەشکردنی ماڵان بەتایبەتی، دەستپێوەگرتن لەھەموو بارودۆخێکدا، لەڕێگای ھۆکارەکانی ڕاگەیاندنی بینراو وبیستراو و تۆڕەکۆمەڵایەتیەکانەوە.

 ٣_ دانانی سزای دارایی تایبەت، بەسەرپێچیکاران، لەکۆڵان وگەڕەکەکان و شوێنەبازرگانییەکان، بەبڕی گەورەوقورس، لەکاتی دوبارەبوونەوەدا سزاکان قورستر بکرێن.

٤_ پێکھێنانی لیژنەی گەڕۆک، لەسەرجەم شاروشارۆچکەکان، دیاریکردنی ھەموو ئەو کەس وماڵ و شوێنانەی کەپابەندنابن بەڕێنماییەکانەوە، لەھەمانکاتدا سزادانیان بەگرتنی کەسەکەو سەپاندنی سزای دارایی قورس.

٥_ پابەندکردنی سەرجەم ماڵەکان و شوێنەبازرگانیەکان، بەدانانی تەوافە بۆ وەستاندنی ئاوی سەر تەنکییەکانیان، بۆ ئەوەی کەپڕبوون، ئاوە زیادەکە بەفیرۆ نەڕوات.

٦_ لەڕێگەی ئەوقاف و مامۆستایانی ئایینیەوە، بەوتارو ئامۆژگاری، دڵنیابکرێنەوە لەحەرامی زیاد بەکارھێنانی ئاوو بەفیڕۆدانی، بەھێنانەوەی بەڵگەی ئایاتی قورئانی پیرۆز وفەرموودەکانی پێغەمبەری ئیسلام(درودی خوای لەسەر بێت).

٧_ لەڕێگەی وەزارەتی کشتوکاڵ وفەرمانگەکانییەوە، ڕێنمایی پێویست بدرێت بەجوتیارو خاوەن باخەکان، شێوازو ئاودانی نوێ بڵاوبکرێتەوە، بۆ ئەوەی مەترسی لەناوچوونی بەرھەمی کشتوکاڵی وباخداری نەکرێت.

٨_ سەندیکاو کۆمەڵە و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگا، بێ جیاوازی پێویستە لەھەوڵی بڵاوکردنەوەی ھۆشیاری بەکارھێنانی ئاودا بن، بەپۆستەرو ۆرگشۆپ وکۆڕوکۆبونەوەکان.

گۆرانی کەشوھەوا و بەرزبونەوەی پلەکانی گەرما و کەمبونەوەی ئاوی شیرین، قەیرانێکی گەورەیی جیھانییە، زۆربەی حکومەتەکان، لەھەوڵی پلان و بەرنامەی زانستیدان، ھەربۆیە پێویستە، ھەموو لایەک تاک وخێزان، حزب و حکومەت، ڕێکخراو وکۆمەڵەکان، لەبەردەم ئەم دیاردەدا یەکدەست و یەک تیم، ھەوڵی کەمکردنەوەی مەترسیەکان بدەین..

*ئابووریناس

چۆن لە یاخیبوونی مەدەنی تێبگەین؟
ئەو چەمکە سیاسییە لە ڕووی بەکارھێنانەوە تازەیە و زیاتر لە ھەر چەمکێکی تر، بەرھەمھێنراوی ناوخۆیی نییە ‌و لە ڕۆژئاوای ھاوچەرخەوە فۆرمەڵە بووە ‌و پشکوتووە، کە جۆرێکە لە یاخیبوون دژ بە دەوڵەت، یان دەسەڵات و خاوەنداری سەروەری نیشتمانی، کە لە بنەڕەتەوە تاک لە ‌سایەی ئەو جۆرە لە بیرکردنەوە ‌و بڕیارەدا دەیەوێت لە بەجێگەیاندنی ئەرک و بەرپرسیارییەتییەکانی خۆی ببوێرێ و ڕێگە بە دەسەڵاتیش نەدات پەیڕەو لە دەسەڵات ‌و سیاسەت ‌و ئەرکەکانی بکات. بە واتای ئەو جۆرە لە یاخیبوون بە تەنھا لە چوارچێوەیەکی بەرتەسکدا نامێنێتەوە ‌و دەبێتە جۆرێک لە بەرپرسیاریەتی، وەک چۆن (گاندی) پێیوایە «یاخیبوونی مەدەنی بەرپرسیاریەتییەکی پیرۆزە، کاتێک ڕێز لە یاساکان ناگیرێت و گەندەڵی کۆی جەستەی کۆمەڵگا دادەپۆشێت، بێدەنگبوونی ھاووڵاتی ‌و یاخی نەبوونی وادەکات ئەو ھاووڵاتییە ھاوبەش ‌بێت لە گەندەڵی ‌و پێشێلکاریی یاسایی»، لە سۆنگەی ئەو تێڕوانینەوە، یاخیبوونی مەدەنی وەک جۆریک لە ڕەتکردنەوە، بە تەنھا بژاردەیەک نابێت لە بەردەم ھاووڵاتیدا، بەڵکو دەبێتە بەرپرسیارییەتێکی ئاکاریی.
یاخیبوونی مەدەنی بە پێی پۆلێن ‌بەندییەکەی (ئیبن خەلدون) لەسەر ھەردوو کۆڵەکە ‌و پایەی (چڤاتی شاری)‌ و (چڤاتی بەدەوی) وەک جۆرێک لە دابەشکردنی کۆمەڵگا، پەیوەستە بە شارەوە، بەو مانایەی کە ڕواڵەتی سەرەکی ئەو جۆرە لە یاخیبوون پەیوەستە بە ‌بوونی کۆمەڵگەی شارنشین، کە تێیدا یاسا و دەسەڵات ‌و یەکە کارگێڕییە باڵاکان ھەبن و ھاووڵاتی لە ‌پێناوی ڕەتکردنەوەی ھەموو یان بەشێکی ئەو دەسەڵات ‌و یاسایانەوە یاخیبوونی مەدەنی ‌و خاڵیی لە توندوتیژی وەک ڕێکارێک بۆ گوشار و گۆڕانکاریی بەکاربێنێت، کەوابێت یاخیبوونی مەدەنی بە مانا ئاشتیخوازییەکەی دەکرێت وەک ئەو چالاکی ‌و بزاوتە پێناسە بکرێت کە لەلایەن ھاووڵاتیانەوە دوور لە توندوتیژی بەکاردەھێنرێت، ئەوەش ھەمان ئەو پێناسەیە کە (بیر ھیر نیگرین) لە کتێبەکەیدا بە (چالاکییەکی میللی شارییانە کە لە بنەڕەتەوە پشت بە پرەنسیبی ناتوندوتیژی دەبەستێت) ناو دەبات. نەک ھەر دیدگای ئەو، بەڵکو تەواوی پێناسەکان بۆ یاخیبوونی مەدەنی لەسەر ئەو بەھایە دەوەستن ‌و جەخت دەکەنەوە کە چالاکییەکی ئاشتیخوازانەیە ‌و لەسەر بنەما و پڕانسیپە ناتوندوتیژییەکان کار دەکات.

ڕەھەندە مێژووییەکەی یاخیبوونی مەدەنی

لە ڕاستیدا ئەو چەمک و دیاردە سیاسیی ‌و جەماوەرییە لەناو زۆرێک لە ‌ناوەندە ئەکادیمیەکانی دنیادا وەک دەرکەوتەیەکی گرنگ خوێندنەوەی ھەمە جۆری بۆ دەکرێت، بەڵام کۆی ئەو ڕاڤەکردنە ئەکادیمیانە لە یەک پنتی دیاریکراو دەربارەی ئەو چەمک و چالاکییە ھاوبەشن، کە ئەویش یەکسانە بەو دنیابینیەی کە جۆرێکە لە ‌یاخیبوونی تاکەکان لەگەڵ کۆی سیستەمی گشتی وڵات بە ئامانجی پەکخستن وەک ئامڕازێک تا دەوڵەت و دەسەڵاتی جێبەجێکردن شوێن بەجێگەیاندنی داوا و ویستی یاخیبوان بکەوێت، لە ‌ڕاستیشدا ئەو چالاکی خۆبواردن و وەستانەوە بە ڕووی دەسەڵات ‌و فەرامۆشکردنی یاسا و ڕێساکان خواستی بەجێ و ڕەوا بن یان نا، مادام لە ‌ڕێگەی ئاشتیانە و دوور لە توندوتیژی گوزارشتیان لێ بکرێت، ھەروەک فۆڕمێکی پەسەندکراوی یاخیبوونی مەدەنی ئەژمار دەکرێت.
شیکردنەوەی ئەو چەمکە، بە تایبەت گرێدراو بە فۆڕمی یاخیبوونی مەدەنی ھاوچەرخ، بۆ یەکەمجار دەگەڕێتەوە بۆ ناوەڕاستی سەدەی نۆزدە، ئەوک اتەی نووسەری ئەمر‌یکی (ھێنری دەیڤید سۆرو) لە ‌وتارێکدا لە ژێر ناونیشانی (یاخیبوونی مەدەنی) بڵاویکردەوە، ئەو وتارە لە ‌بنەڕەتدا بۆ ڕەتکردنەوەی بەخشینی باجی جەنگ بوو وەک فۆرمێک لە ناڕەزایەتی دژ بە کۆیلایەتی، سەرکوتکاری و جەنگ کە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا لە بەرامبەر مەکسیک بەرپایکردبوو، ئەو مێژووە لە دیدگای زۆر لە توێژەر و ناوەندە ئەکادیمییەکان وەک سەرەتای دەرکەوتنی فۆرمەڵەبوونی ڕەھەندە تیۆرییەکەی ئەو چەمکە دەخوێنرێتەوە، بەڵام لە ڕووی کردارییەوە مێژووی ئەو چالاکی ‌و بزاوتە مەدەنییە دێرینە، بە جۆرێک ھەندێک سەرچاوە مێژووییەکان یەکەمین گردبوونەوە ‌و یاخیبوونی مەدەنی بۆ ساڵی (٤٩٤)ی پێش زایین دەگێڕنەوە ئەو دەمەی گەلانی ناو ئیمپراتۆریای ڕۆمانی لە ‌ڕێگەی کۆڕەوێکی یاخیگەرانە بە شێوەیەکی ئاشتیخوازانە ‌و بۆ ڕەتکردنەوەی ستەمکاری دەسەڵات شارەکانیان جێھێشت و ڕوویان لە (چیای پیرۆز) کرد و بڕیار و دروشمی سەرەکی ئەو یاخیبوونە نەگەڕانەوە بوو بۆ ژیانی شاریی تا ئەو کاتەی چاکسازی و ڕیفۆرمی ڕاستەقینە نەکرێت ‌و وەڵامی داواکارییەکانیان نەدرێتەوە، ڕەنگە لە ‌دوای ئەو مێژووە ترۆپکی یاخیبوونی مەدەنی لە (گاندی)دا خۆی نمایش بکات، ئەو کاتەی (١٩١٥) لە ڕێگەی یاخیبوونی ناتوندوتیژییەوە دواجار دەسەڵاتی داگیرکاریی بەریتانییەکانی ناچار بە پاشەکشە و دەستھەڵگرتن لە ستەمکاری کرد.

یاخیبوونی مەدەنی ‌و ڕواڵەتە نوێیەکانی

یاخیبوونی مەدەنی وەک چالاکییەکی سیاسی لە زۆر فۆرم و شێوازدا خۆی دەنوێنێت، توێژەران وا وێنای ئەو بزاوتە جەماوەرییە دەکەن کە ھەموو تاکێک یان گەلێک ئەو ڕێگایە پەیڕەو دەکات کە لەگەڵ سروشتی کۆمەڵگا ‌و دنیابینی ‌و مۆنتاڵیەتی کۆمەڵگەکەی دەگونجێت، ئیدی چ لە ‌ڕێگەی ھۆنینەوەی دروشمگەلی سیاسییەوە بێت یان بەکارخستنی سەکۆ کۆمەڵایەتییەکان ‌و تەکنۆلۆژیای پەیوەندییەکان، یان لە ڕێگەی گردبوونەوە ‌و وتاربێژی لە شوێنە گشتییەکان، یان ھەڵواسینی پۆستەر و بەکارخستنی میدیای تەقلیدی بۆ گواستنەوە و ڕووماڵی یاخیبوونەکە، ھەموو ئەو ڕێکارانە سروشتی کۆمەڵگا و خەڵکەکەی دیاری دەکەن کە ئاخۆ کامە ڕێگا و میکانیزم بۆ گەیاندنی نیگەرانی ‌و خەمەکان ئاسانتر دەگات، خۆ ڕوودەدات ھەندێک جار بایکۆتکردن باشترین ڕێگای گەیاندنی نیگەرانی ‌و گونجاوترین ڕێگای فشار بێت، ڕەنگە لەوەدا شۆڕشە سپییەکەی ژنە ڕەشپێستی ئەمریکی (ڕۆزا پارکس) ترۆپکی ئەو یاخیبوون و بایکۆتە مەدەنییە بێت، کە نەک ھەر مەسجی ڕەتکردنەوەی جیاکاریی نەژادی بە شوێنی خۆی گەیاند، بەڵکو ڕیفۆرمێکی ڕیشەییشی لە ‌مێژووی ئەمریکادا سەرپێخست، ئەو کاتەی بە پێی یاساکان ڕێگە نەدەدرا ھیچ ڕەشپێستێک لەناو پاس و ھۆکارەکانی تری گواستنەوەدا دابنیشێت، ئەگەر سپی پێستێک ھەبێت، ساڵی (١٩٥٥) ئەو کاتەی ڕۆزا پاش شەکەتییەکی زۆر لە کارەکەی دەگەڕێتەوە، لە ‌ناوەڕاستی پاسەکە دادەنیشێت ‌و کاتێکیش سەرنشینێکی تری سپی پێست بێ شوێن ئەمێنیتەوە، شۆفێرەکە گوشار ئەخاتە سەر ڕۆزا بۆ ئەوەی جێگەکەی چۆڵ بکات، ئیدی یاخیبوونی ئاشتیانەی ڕۆزا لەوێوە دەست پێدەکا‌ت و لە ڕێگەی نکۆڵیکردن و سووربوون لەسەر مانەوەی لە شوێنی خۆی ھەموو ئەو یاسا و ڕێسا پڕ جیاکارییانەی ئەمریکا ڕەتدەکاتەوە، لە ‌پای ئەو سەرکێشی و یاخیبوونە لەلایەن پۆلیسەوە دەستگیرکرا و بە ‌پێی یاسای (جیم کرو) کە لە دوای کۆتاییھاتنی جەنگی ناوخۆیی ئەمریکا گەڵاڵەکرابوو سزادرا، ئیدی لێرەوە و وەک جۆرێک لە یاخیبوونی مەدەنی بۆ ڕەتکردنەوەی ھەموو جۆرەکانی جیاکاریی نەژادی بەسەرکردایەتی (مارتن لوسەر کینگ) یاخیبوون دەستیپێکرد و لە ڕێگەی بایکۆتکردنی ھۆکارەکانی گواستنەوە بۆ ماوەی (٣٨١) ڕۆژ زیانێکی ئابووری بە کەرتی گواستنەوە گەیشت ‌و سەرەنجامی ئەو یاخیبوونە مەدەنییە لە ‌ساڵی (١٩٥٦) دادگای باڵا بڕیاری نادەستووریبوونی ئەو یاسایەی دا و ڕەتیکردەوە، بەمەش ھەڵشاخانی ڕۆزا بە ‌ڕووی یاسایەکی ستەمکاردا لە ڕێگەی بایکۆت و ئامرازێکی ناتوندوتیژەوە کاریگەری ‌و ئاستێکی گەورەی بە ‌خۆیەوە بینی.
لە ڕاستیدا ئێستا پانتایی و ڕووبەرەکانی دەربڕینی یاخیبوون زۆر و فرە جۆرن، ڕەنگە یەکێک لە سەرەکیترین ڕێگاکان لەگەڵ گەشەسەندنی تەکنۆلۆژیا دەرکەوتبێت، ڕەنگدانەوەی ئەو دیاردەیە بێت لەناو سەکۆ کۆمەڵایەتییەکان ‌و سۆشیال میدیا، ڕەنگە لەو ئاستەدا بەکارخستنی ئەو تۆڕانە لە ناڕەزاییەکان ‌و یاخیبوونە مەدەنیەکانی بەھاری عەرەبی نموونەیەکی بەرجەستە بێت، کە چۆن لە ڕێگەی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکانەوە لە زۆر جوگرافیای نیشتمانی عەرەبیدا گۆڕانکارییەکی ڕیشەیی و ئاڵوگۆڕێکی گەورە سەریھەڵدا.

ڕێگاکانی گوزارشتی یاخیبوونی مەدەنی
‌
یاخیبوونی مەدەنی تەنھا ڕێگە و ڕواڵەتێکی نییە، بەڵکو سروشتی ئەو جۆرە لە چالاکی و ھەڵسوڕانە کەسی ‌و کۆمەڵانە لە چەند شێوە و ئاستێکی دیاریکراودا خۆی بەرجەستە دەکات و گوزارشت لە خواست و ویستەکانی خۆی دەکات، لەوانەیە ئاستە ھەرە سەرەکییەکانی بریتی بێت لەو چەند بوارە:
یەکەم: وێنەی ناڕەزایی ‌و یاخیبوون بە بەکارھێنانی ڕێکارە ناتوندوتیژییەکان لە ڕێگەی دیالۆگی ئاشتیانەوە، کە لەو ئاستەی یاخیبووندا بۆ گەیاندنی خواست ‌و ویستەکان، یان بۆ دەربڕینی ناڕەزایی و نیگەرانییەکان پشت بە ڕێکاری دانوستان و دیالۆگ دەبەسترێت.
دووەم: ڕەتکردنەوەی ھەماھەنگی: ئەو ڕێکارەیان جۆرێکە لە ڕەتکردنەوەی ھەموو جۆرێکی ھەماھەنگی لەگەڵ دەوڵەت چ لە ڕێگەی بایکۆتکردنی ئابووری یان سیاسیەوە بێت، یان لە ‌ڕێگەی گوێنەدان ‌و پشتگوێخستنی یاسا و ڕێسا میرییەکان بێت.
سێھەم: پەکخستنی کاروبارە میرییەکان: کە خۆی لە باڵابوونی فشارەکاندا دەبینێتەوە، ئەویش بە بەکارھێنانی ڕێگای ناتوندوتیژ لە داخستن ‌و پەکخستنی کاروبارەکانی حکومەت، لە پێناوی ناچارکردنی دەسەڵات بە گوێگرتن لە خواستەکانی خەڵک ‌و ھاووڵاتی.
لە ‌ژێر ڕۆشنایی ئەو تێگەیشتنە، یاخیبوونی مەدەنی چ وەک چەمک ‌و چ وەک کردار و ڕەفتار، بە ‌شێوەیەکی گشتی پەیوەستە بە ئاگایی و زیھنی مرۆڤەوە و ھەروەک چۆن گرێدراوی سیستمی سیاسی و دیموکراسی ناوخۆییشە، چونکە دواجار مەرجی خەمڵینی ھۆشیاریی ھاووڵاتیی دەرھەق بە بەکارھێنانی ئامرازی ناتوندوتیژ ڕاستەوخۆ گرێدراوی تێگەیشتنەکانی خودی سیستمەکە خۆشیەتی، لەبەرئەوەشە لە دەوڵەتی تۆتالیتار و ستەمکاردا، چونکە دەرفەتی گوزارشتی مەدەنیانە نییە، ‌ھەمیشە یاخیبوونەکان بۆ توندوتیژی و بەریەککەوتن سەردەکێشن ‌و دەبنە شۆڕش.

۱- ھەڵبژاردنی مێژوو
لە سەرەتای جەنگی ئەفیون ەوە لە ساڵی ١٨٤٠ دا ، بە حوکمی بنەماڵەی چینگ پووشوتاو ، چین نەیتوانی وەڵامی دەستدرێژیی دەسەڵاتە داگیرکاریەکانی ڕۆژئاوا بداتەوە و وردە وردە کەوتە زەلکە بازی کۆمەڵگای نیمچە کۆلۆنیالی و نیمچە فیوداڵییەوە ، نەتەوەی چینیش تووشی کارەساتێکی قووڵ بوو . پێش دامەزراندنی ( حیزبی شیوعی چینی ), بۆ ئەوەی چارەنووسی میللەت ڕزگار بکات و وڵات بەھێز بکات، ھێزە ئایدۆلۆژی و سیاسییە جۆراوجۆرەکان ھەنگاویان نا بۆ قۆناغی مێژوو، ھەوڵ و گەڕانیان ئەنجام دا ھەندێکیان بانگەشەی سیستمی پاشایەتی دەستوورییان کرد، ھەندێک لە سیستمی کۆماری دیموکراتی.
ھەندێک لایەنگری ڕزگارکردنی وڵات بوون بە پیشەسازی و ھەندێکیش بە زانستەوە داکۆکییان لە ڕزگارکردنی وڵات دەکرد لەگەڵ ئەوەشدا ھەموویان شکستیان ھێنا وڵات لە ژێر ئاژاوەی حوکمی فریودراو و دەستدرێژی ئیمپریالیستی سوپادا ھەژار و لاواز بوو . کۆمەڵگە بە تەواوی پەرتەوازە بوو و باری نێودەوڵەتی لە خوارەوە بوو . چین کە وڵاتێکە مێژوو و شارستانیەتی ٥٠٠٠ ساڵەی ھەیە، جارێک دەسەڵاتی ژمارە ١ لە جیھانی کۆندا بە "پیاوی نەخۆش لە ڕۆژھەڵاتی ئاسیا" ناودەبرێن کاتەکانی گۆڕان داوای ھێزی گۆڕان دەکات ، چینی پارچە پارچەش داوای ھێزێک دەکات کە لەبنەڕەتەوە دەتوانێت کۆمەڵگا تێکەڵ بکات و نەتەوەی چینی یەکبگرێت . لە شەپۆلی بێداری نەتەوەییدا مارکسیزم لە دوای شۆڕشی ئۆکتۆبەری ڕوسیاوە بە چین ناسرا. پاشان (حیزبی شیوعی چینی ) لە مانگی تەموزی ساڵی ١٩٢١ دامەزرا، پاشان بە خێرایی بوو بە ھێزی پێشەنگ لە شۆڕشی دیموکراتی چیندا لەو کاتەوە خەباتی گەلی چین بۆ سەربەخۆیی نەتەوەیی، ڕزگاری مرۆڤ، خۆشگوزەرانی وڵات. خۆشی خەڵک ئێسکی پشتی خۆی دۆزیەوە، ڕۆحی گەلی چین لە ناچالاکیەوە گۆڕا بۆ ڕۆحی گەلێکی چالاک. لە ماوەی ١٤ ساڵی شەڕی بەرەرگرتن لە دژی دەستدرێژی ژاپۆن لە ساڵی ١٩٣١ بۆ ١٩٤٥ وەک بەشێک لە جەنگی جیھانی دووەم و مانەوەی سەرەکی خۆڕزگارکەری نەتەوەی چین ، وای لە بەرەی یەکگرتووی نەتەوەیی کرد کە بگاتە سەرکەوتنێکی ڕەھا.
٢- ھەڵبژاردنی خەڵک
کاتێک کە ( حیزبی شیوعی چینی ) لەدایک بوو، تەنھا زیاتر لە ٥٠ ئەندامی پارتی ھەبوو، تەنھا ١٣ نوێنەریان لە یەکەم ئەنجوومەنی پارتیدا ھەبوو بەڵام ئێستا گەشەی کردووە بۆ گەورەترین پارتی سیاسی جیھان کە زیاتر لە ٩٠ ملیۆن ئەندامی ھەیە بە پشتیوانی خەڵک وەک متمانەی بنەڕەتی بۆ گەورەبوونی حیزب ، کەبەسەر سەختی و کۆسپەکانیدا سەرکەوت ، یەک لەدوای یەک سەرکەوتنی بەدەستھێنا لە ماوەی ساڵانی شۆڕشگێڕیی دوور و درێژدا ، کۆمۆنیستەکانی چین ، لەگەڵ ھەڤاڵ ماو زێدۆنگ وەک نوێنەری سەرەکی ، بنەما سەرەکییەکانی مارکسیزم - لینینیزمیان تێکەڵ بە پراکتیزەکانی شۆڕشی چین کرد . دوای ٢٨ ساڵ لە شۆڕش، لە ساڵی ١٩٤٩ دا کۆماری گەلی چین دامەزرا، ئەمەش وای لە گەلی چین کرد ھەستنە سەر پێ لە کۆتاییەکانی دەیەی سالی ١٩٧٠ دا، کۆمۆنیستەکانی چین، لەگەڵ ھەڤاڵ دینگ شیاپینگ وەک نوێنەری سەرەکی کۆی ئەزموونەکان لە دامەزراندنی چینی نوێوە ، بڕیاری مێژوویی دا کە دروستکردنی ئابووری وەک ئەرکی ناوەندی حیزب وەربسەپێ و سیاسەتی " ڕیفۆرم و کرانەوە " جێبەجێ بکات ، کە بە تایبەتمەندی چینییەوە سۆشیالیزمی دروستکرد و گەلی چینی بەرەو دەوڵەمەندبوون برد. لەو کاتەوە سۆشیالیزم بە تایبەتمەندی چینییەوە بە بەردەوامی پەرەی سەندووە و لە ژێر سەرکردایەتی حیزبدا باشتر بووە تەنیا لە ماوەی ٤٠ ساڵدا چین بە پرۆسەی پێشکەوتنی وڵاتانی ڕۆژئاواوە کە سەدان ساڵیان بە سەردا بردووە چین گرتویانتە بەر کە موعجیزەی گەشەی خێرای ئابووری و سەقامگیریی کۆمەڵایەتی درێژخایەنی دروست کرد .
بەبێ حیزبی شیوعی چینی چینێکی نوێ و ھیچ سۆشیالیزمێک بە تایبەتمەندی چینی و نوێکردنەوەی مەزنی نەتەوەی چینی بوونی نییە. ئەمە ئەو دەرئەنجامەی کە مێژوو و گەل دەیکێشن تەنانەت ڕاپرسییەکانی ڕۆژئاوا نیشانی دا کە  حیزبی شیوعی چینی بردیەوە.

٣- ھەڵبژاردنی داھاتوو
مێژوو و ھەڵبژاردنی گەل ھەمیشەیی نیە، بەڵکو کردارێکی بەردەوامە. سکرتێری گشتی حیزبی شیوعی چینی بەڕێز شی جینپینگ ئاماژەی بەوە کردووە کە کات پرسیارەکان دەچەسپێنن و ئێمە تاقیکەرەوەی خەڵکین ئەمەش ڕاستییەکی قوڵ ئاشکرا دەکات: 
حیزبی شیوعی چینی دەبێت لەگەڵ ڕەوتی کاتەکاندا بەردەوام ھەنگاو ھەڵێنێت و شۆڕشی خۆئامانجداری بکات، بۆ تێپەڕاندنی تاقیکردنەوەی مێژوو و گەل. دەستکەوتەکانی بیناسازی چین ئەوە نیشان دەدات کە سیاسەتی ( حیزبی شیوعی چینی ) لەگەڵ یاسای گەشەپێدانی مێژوو و ڕەوتی ئەو کاتانەدا یەکدەگرێتەوە. لە ١٨ ەمین کۆنگرەی نەتەوەیی حیزبی شیوعی چینی ( ٢٠١٢ ) ەوە ، سۆسیالیزم بە تایبەتمەندی چینییەوە چووە سەردەمێکی نوێوە ، مێژوو ئەرکی نوێی بە پارتەکە بەخشیوە. کۆمیتەی ناوەندی لەگەڵ ھەڤاڵ شی جینپینگ وەک ناوکی خۆی ھەماھەنگی " پلانی یەکخەری پێنج بواری " بۆ سەرخستنی پێشکەوتنی ئابووری ، سیاسی ، فەرھەنگی ، کۆمەڵایەتی و ئیکۆلۆجی ، بەرزکردەوە " ستراتیژی گشتگیری چوار سەروبن " کە ئاماژەیە بۆ بنیاتنانی گشتگیری کۆمەڵگای مامناوەندی سەرفراز و قوڵکردنەوەی چاکسازی و حوکمڕانی وڵات بەپێی یاسا و سەپاندنی توندی حیزبی بۆ ئەوەی حیزب و نەتەوە دەستکەوتی مێژوویی و گۆڕانکارییان بە دەستەوە بێت . کۆنگرەی نەتەوەیی ١٩ی ٢٠١٧ی ( حیزبی شیوعی چینی ) پێشنیاری کرد کە مۆدێرنکردنی سۆشیالیستی لە بنەڕەتدا تا ساڵی ٢٠٣٥ ھەست پێ بکرێت، چین تا ناوەڕاستی سەدەی ٢١ دەبێتە وڵاتێکی خۆشباوەڕ، بەھێز، دیموکراتی، پێشکەوتوو، کلتوری، ھاورەنگ و جوان و سەردەمیانەیە. ( حیزبی شیوعی چینی ) لە ساڵی ٢٠٢٠ دا پلانی ١٤ی پێنج ساڵی (٢٠٢١-٢٠٢٥) بۆ گەشەپێدانی ئابوری و کۆمەڵایەتی نەتەوەیی و ئامانجە دوورمەوداکان لە ماوەی ساڵی ٢٠٣٥ دا خستە پێشەوە، ئەوەش زیاتر نەخشە ڕێگا مەزنەکەی بۆ بەمۆدێرنکردنی سۆشیالیستی ڕوون کردەوە.
زیادبوونی ھەستی قازانج و خۆشی و سەلامەتی خەڵک ئەوە نیشان دەدات کە ھەڵوێستی سیاسی بنەڕەتی ی.ن.ک لە دانانی خەڵک لە سەنتەردا لە گەڵ خەونی خەڵک دایە بۆ ژیانێکی باشتر لە داھاتوودا، لە ساڵی ٢٠٢٠ دا چین پێشەنگی لە خۆگرتنی پەتای کۆڤید ١٩ دا بە ڕابەرایەتی بەھێزی سەرۆک شی و سی پی سی. لەگەڵ دەرون کاری بەرھەمھێنانی ١٠١.٦ تریلیۆن یوان، کە ٢,٣٪ زیادی کردووە بەسەر ساڵی ٢٠١٩دا، چین بووە تاکە ئابووری سەرەکی لە جیھاندا کە گەشەی ئابووری ئەرێنی ھەیە شەڕی دژی ھەژاری سەرکەوتنی تەواوی بەدەستھێنا و ھەژاری ڕەھا لەناوبرا لە کاتی "چاکسازی و کرانەوە"وە، ڕێژەی ھەژاری لادێی چین ٧٧٠ ملیۆن کەمی کردووە ، کە بووە بە و وڵاتەی کە گەورەترین کەمبوونەوەی ھەژاری لە جیھاندا ھەیە. ھەروەھا یەکەم وڵاتی گەشەسەندووی تەواو کرد کە ئامانجی کەمکردنەوەی ھەژاری ئامانجەکانی پەرەپێدانی ھەزارەی نەتەوە یەکلانەکەی تەواو کرد کە زیاتر لە ٧٠ ٪ بەشداری دەکات بۆ کەمکردنەوەی ھەژاری جیھانی. لەگەڵ ئەو دەستکەوتە مێژووییە گەورەیەی کە لە بنیاتنانی کۆمەڵگەیەکی مامناوەندی خۆشباوەڕدا لە ھەموو ڕوویەکیەوە بەدەست ھێنا ، ( حیزبی شیوعی چینی ) زیاتر و زیاتر پشتگیری پتەوی گەلی چینی بەدەست ھێنا، ھەرگیز نازانیت پێڵاوەکانت دەگونجێت یان نا ھەتا لەبەریان نەکەیت؟" کردارکردن تاکە تەرتیبی تاقیکردنەوەی ڕاستییە و ھەموو وڵاتێک مافی ھەڵبژاردنی ئەو ڕێچکەیە کە لەگەڵ ھەلومەرجە نەتەوەییەکانی خۆیدا گونجاوە. لە ١٠٠ ساڵی ڕابردوودا مێژوو و خەڵک ( حیزبی شیوعی چینی ) یان وەک کڵاسی ھێزی پێشەنگ ھەڵبژارد. دوای ھەوڵدانە درێژخایەن و پڕ لە تێکۆشانەکان. بە گشتی دەستیان کرد بە ڕێگای سۆشیالیزم بە تایبەتمەندی چینی و بازدانێکی گەورەیان بەدەست ھێنا لە بەدەستھێنانی کاتەکان بۆ سەرکردایەتی کردنی کاتەکان.
ھەندێک ھۆکار ھەن بۆ ئەوەی باوەڕ بەوە بھێنن کە ( حیزبی شیوعی چینی ) ھەمیشە ھەڵوێستێکی پێش وەختەی خەبات و دۆخی دەروونی بێ ووچانە و بەرپرسیارێتی شۆڕشی خۆسەری یوشان بکات و ھەمیشە لە ڕیزی پێشەوەی کاتەکاندا بێت بە ڕابەرایەتی ( حیزبی شیوعی چینی )، پێشکەوتوخواز، بەھێز، دیموکراتی و کلتوری و چینێکی ھاوھەڵوێست و جوانی مۆدێرن بە دڵنیاییەوە لە ڕۆژھەڵاتی جیھاندا دەبینرێت.

بەڵگەکانی زیادبوونی مەترسییەکانی گۆڕانکاری کەش و ھەوا لەگەڵماندا دەژین، وەک بەرزبوونەوەی بەرچاوی پلەکانی گەرما، وشکەساڵییەکی سەخت و دووبارەبوونەوەی زۆری خۆڵبارین. بیابانبوون کاریگەری لەسەر ٣٩٪ لە ڕووبەری عیراق ھەیە، لە ٥٤٪ خاک بەھۆی سوێرییەوە لە بەردەم مەترسی ئەوەدایە چیتر بۆ کشتوکاڵکردن دەست نەدات. بونیادنانی بەنداو لەسەر چەم و سەرچاوەکانی ھەردوو ڕووباری مێژوویی دیجلە و فورات کە سەرچاوەی ژیانی وڵاتن، ھەڵقوڵانی ئاویان کەمکردووەتەوە و بووەتە ھۆی ھەڵکشانی زمانە ئاوی سوێر بەرەو شەتولعەرەب.

بونیاتنانی ئەم بەنداوانە، بووەتە ھۆی کەمبوونەوەیەکی بەرچاوی ئاو کە ھەڕەشەیە لەسەر بەرھەمی کشتوکاڵیمان و تەنانەت لەسەر ئاوی خواردنەوەش لە شار و لادێکاندا. بە گوێرەی وەزیری سەرچاوەکانی ئاوی عێراقیش تا ساڵی ٢٠٣٥، ساڵانە  ١٠.٨ ملیار مەتر سێجا ئاو لە دەست دەدات.

کاریگەرییە مرۆییە مەزەندەکراوەکانی گۆڕانکاری کەش وھەوا زۆر گەورەن. حەوت ملیۆن ھاووڵاتی عێراق زیانمەند بوون و بەھۆی وشکەساڵییەوە جێلەق بوون. لەگەڵ بەرزتربوونەوەی ڕێژەی زیادبوونی دانیشتوانیشدا لە عێراقدا، داتاکان پێمان دەڵێن ژمارەی دانیشتوانی وڵات، لە ٣٨ ملیۆنەوە ئەمڕۆ، ساڵی ٢٠٥٠ دەگاتە ٨٠ ملیۆن. ئەمەش بە بێ دۆزینەوەی چارەسەرێک، مەترسییە ئابوری و کۆمەڵایەکانی گۆڕانی کەش و ھەوا، زیاتر دەکات.

دەبێت بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانکارییەکانی کەش و ھەوا، پرسی لە پێشینەی نیشتیمانیی بێت لە عێراقدا و پێویستە ھەرچی زووە دەست بە کار بکەین، کە ئایندەی نەوەکانمان پشتی بە ئێمە بەستووە و لە بەردەم ئەم ئالەنگارییەدا، بەرپرسیاریەتییەکی گەورەمان لە ئەستۆدایە.

بۆیە لە ڕۆژی جیھانیی ژینگەدا، بە پێویستی دەزانم بانگھێشت بۆ داڕشتنی بەرنامەیەکی نیشتیمانیی بکەم لە پێناو بوژانەوەی دۆڵی ڕافیدەین، کە جەوھەرەکەی پێداگریی بێت لەسەر خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕانکاریەکانی کەش و ھەوا، ھەروەھا دەرفەتێکیش بۆ گۆڕینی ئابووری عێراق بەرەو ھەمەڕەنگی و پشتیوانیکردن لە وزە نوێبووەکان و میکانیزمە خاوێنەکان، لەگەڵ چوونە ناو بازاڕەکانی کاربۆن و پشتیوانی ئەو ناوچانەی ئەگەری ئەوەیان ھەیە، گۆڕانکارییەکانی کەش و ھەوا کاریگەری زیاتری لەسەریان ھەبێت و ڕووبەڕووی ھەڵئاوسانی ئابوری سەخت ببنەوە. ئامانجیش لەم ڕێکارانە دابینکردنی ژیانێکی شایستە و دوور مەودایە بۆ ھاوڵاتیان.

مانگی کانونی دووەمی ٢٠٢١ واژۆی بڕیاری ئەنجومەنی نوێنەرانم کرد بۆ ئەندامیەتیی عێراق لە ڕێککەوتنی پاریس بۆ کەش و ھەوا، کە دەرفەتێکی گرنگی ھەسارەکەمانە بۆ بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانکارییەکانی کەش و ھەوا لە ڕێگەی ھاوھەڵوێستییەکی نێودەوڵەتی یەکانگیرەوە. ھەروەھا لە شوباتی ٢٠٢١ ئەنجومەنی وەزیران دەنگیداوە لەسەر وەبەرھێنان و دروستکردنی وێستگەی بەرھەمھێنانی کارەبا لە وزەی ھەتاو، پێشوتریش وەزارەتی ژینگە دەستی کرد بە نووسینی بەڵگەنامەی بەشداریی نیشتمانیی بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ گۆڕانکارییەکانی کەش و ھەوا لە وڵاتدا.

ھێشتا زۆر شتمان لە بەردەمدایە، پێویستە نەخشەڕێگایەکی گشتگیر لە دەسپێشخەرییەکی لەم شێوەیەدا دابنرێت، ژینگە بۆ دوور مەودا بەھێز بکات و سەرچاوە سروشتییەکان بپارێزێت و ئابوورییەکی سەوز دابمەزرێنێت. ئەمەش بۆ ئەوەی ببێتە دەسپێکی بەرنامەیەکی دوور مەودا و خوازراو، پێویستی بە ژمارەیەک ھەنگاوی خۆگونجاندنی بەرچاو ھەیە، وەک گرنگیدان بە بەکارھێنانی زەوی، پاراستنی ئاو و توانای وزە. بەرنامەکانی دواتریش کە ئومێد بەخشتر و درێژخایەنتر دەبن.
بەھۆی زۆریی سەوزایی و خاکە بە پیتەکەی کە بە داخەوە ئێستادا بەرەو بیابانێکی وشک دەڕوات، خاکی ڕەش و بەھەشتی عەدن، کۆنترین ئەو پێناسانەن کە مرۆڤایەتی پێیان ئاشنایە بۆ وەسفکردنی خاکی ڕافیدەین.

جیاوازیی ئەوەیە کە چاومان لەسەر داھاتوو، گەڕانەوە دەخوازێت بۆ ڕابردووی سەوزی نزیکمان، ئەویش لە ڕێگەی ھەڵمەتێکی نیشتمانیی بۆ سەوزکردنەوەیەکی فراوانی باشور و ڕۆژئاوای وڵات، کە گرنگی بدات بە دارخورما وەک ناسنامەی کولتووری و شارستانیی میزۆپۆتامیا، ھەروەھا بوژاندنەوەی دارستانەکان و شاخ و شارەکانی کوردستان. ئەمەش بە تەنھا ڕێگە لە بڵابوونەوەی کاربۆن ناگرێت، بەڵکو پاڵپشتی بەروبوومی کشتوکاڵی دەکات و خاکەکەش دەپارێزێت. ھەڵمەتێکی لەم جۆرەش گونجاو و تەواوکەری دەسپێشخەریی سعودییەیە بۆ ڕۆژھەڵاتێکی سەوز.

جگە لەم ھەوڵانەش، پێویستمان بە دەسپێشخەریی نوێ ھەیە لە پێناو تازەکردنەوەی ڕێگەچارەکانی ئاودێری و ئاو و ستانداردەکانی بیناسازی و چاککردنی ئامرازەکانی ڕزگاربوون لە پاشەڕۆکان و دووبارە بەکارھێنانەوەیان، لەگەڵ گرتنی گازی سووتاو.

ئەم خەسڵەتانە بەسەریەکەوە، لە دەیەی داھاتوودا سوودی ئابووری بەرچاویان دەبێت، ئەوەش لە ڕێگەی دروستکردنی ھەلی کاری نوێ لە کەرتەکانی کشتوکاڵ و بنیادنان و پیشەسازیی سووکدا. ھەروەھا پاڵپشتیی لە پێشخستنی پیشەسازی نوێ لە بواری پلاستیک و پێداویستییەکانی بنیادنان و بەرھەمھێنانی خۆراک و یارمەتیدانی کەرتی تایبەت و ھاندانی وەبەرھێنانی بیانیی؛ لەگەڵ پشتیوانیی ڕۆڵی گەنجان لە گەشەی ئابووریدا.

بەھۆی ھەڵکەوتە جوگرافییەکەیەوە لەناو دڵی ناوچەکەدا و ھەمەجۆریی ژینگەیی لە دارخورما و زۆنگاو و چیاکانی کوردستان، عیراق دەتوانێت ببێتە سەکۆی کۆکردنەوەی ھەموو وڵاتانی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست.
ڕەنگە جیاوازیی سیاسیمان ھەبێت، بەڵام پێویستە لە بەرامبەر گۆڕانکارییەکانی کەش و ھەوادا  یەکبگرین، چونکە ھەڕەشەیە بۆ سەر ھەمووان، ئەمەش وا دەخوازێت پلانە نیشتیمانییەکانمان بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئالەنگارییە ژینگەیی و ئابوورییەکان ببەستینەوە بە دەستپێشخەرییە ناوچەییەکان. دووبارەبوونەوەی خۆڵبارین، کەمئاویی، بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و بیابانبوون و کەمبوونەوەی سەرچاوەکانی دارایی بەھۆی لاوازیی خواست لەسەر نەوت، پێویستی بە کۆششێکی فراوانە لە پێناو کەمکردنەوەی کاریگەری گۆڕانکارییە بێسنوورەکانی کەش و ھەواو بەڕێوەبردنی ئاو بە شێوەیەکی ھاوبەش و دادپەروەرانە.

دۆسیەی ئاو پێویستی بە گفتوگۆی ڕاشکاو و بنیاتنەرانە ھەیە لە نێوان عێراق و تورکیا و ئێران و سوریا، ئەویش لەسەر پرانسیپی نەگەیاندنی زیان بە ھیچ لایەنێک و ھەڵگرتنی بەرپرسیاریەتی ھاوبەش و یەکخستنی کۆششی ھاوبەش لە پێناو بەڕێوەبردنێکی دوور مەودای ئاو.

پڕۆژەی بوژاندنەوەی مێزۆپۆتۆمیا پێویستی بە ھەڵمەتێکی نیشتیمانیی ھەیە لە ھەموو ئاستەکاندا، بە حکومەت و ھەموو دەزگا و فەرمانگەکانیەوە، تا ئەنجومەنی نوێنەران و ڕۆڵی گرنگیی لە یاسادانان و پشتیوانییدا. کۆکردنەوەی ئیرادەی سیاسی پێویست بۆ ئەم پڕۆژەیە حەتمییە و، وەزارەتەکان پێویستیان بە تواناسازییە، ھەروەھا دامەزراندنی دامەزراوەی تایبەت و شۆڕشێک بۆ یاسادانان و یاسا و لیستی نوێ. ئەمە جگە لە ڕۆڵی جڤاکی کۆمەڵایەتی و مەدەنیی گەنجانە.

بۆ پاڵپشتی ھونەری و پلاندانان و گواستنەوەی تەکنۆلۆژیا لەم بوارەدا، عێراق پێویستی بە ھاوکاری دۆستەکانیەتی لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی. یەکێک لە ئەرکە سەرەتاییەکان بۆ پێشخستنی کۆششەکانمان، ڕێکخستن دەبێت لەگەڵ ئاژانسەکانی تایبەت بە کەش و ھەوا. لە پێناو یارمەتی و تەمویلکردنی وەبەرھێنان لەم بوارەدا، کاری دەکەین بۆ گەیشتن بە سندوقی سەوز و بازاڕی سەرمایە و دەوڵەتانی بەخشەر.

ئێستا کاتی کارکردنە و ئەرکێکی قورسمان لە پێشە، کاتی ساردبوونەوە نیە لە بەردەم ئالەنگاریی گۆڕانکارییەکانی کەش و ھەوادا، کە لە ھەمان کاتدا دەرفەتێکە بۆ عێراق و ناوچەکە بۆ چارەسەرگەلێک لەسەر بنەمای پتەو بۆ بەرەنگاربوونەوەی دەیەکانی داھاتوو.

بە بڕینەوەی داربەڕوو؛ بەیەک تیر چەند نێچیرێک دەکوژێ، چونکە تورکیا بایەخی دابەڕوو لە خۆمان باشتر دەزانێ و گوێش نادات بە ھیچ جۆرە بەھایەک و یاسایەکی نێودەوڵەتی و بە بەرچاوی جیھانەوە ئەو جۆرە تاوانانە دژ بە کورد و سروشتی ناوچەکە دەکات.

بڕینەوەی دار، تەنھا دژی ژینگە و سروشتی کوردستان نییە، بەڵکوو دژ بە ھەموو بەھا مرۆڤایەتییەکانە.
کوردستانی گەورە، لەسەر ئاستی رۆژھەڵاتی ناوەڕاست و ئەوروپا لە بوونی جۆرەکانی رووەکدا یەکەمە، کە زیاتر لە (١٥) ھەزار جۆر رووەکی ھەیە، لە ھەمووشیان گرنگتر؛ بەڕووە.

دەتوانین بڵێین بەڕوو باوانی رووەکەکانە و رۆڵی سەرەکی دەبینێ لە دابینکردنی سیستمێکی گونجاوی ژینگەیی، لەبەر ئەم ھۆیانەی خوارەوە:

١. رووەکێکی بنچینەیی و سەرەکیی پاراستنی سیستمی ژینگەیە لە شاخی زاگرۆس.

٢. زیاتر لە نۆ جۆر بەر دەدات، کە ئەم بەرانە رۆڵی سەرەکییان ھەیە لە دابینکردنی خۆراک بۆ زیندەوەری جۆراوجۆر... لە ھەمان کاتیشدا ماڵێکی ئارام و ھێلانەیەکی گونجاوە بۆ زیندەوەری جۆراوجۆری ناوچەکە.

٣. بەکار دەھێنرێت بۆ چەندین جۆر پێداویستیی مرۆیی، لەوانە: دروستکردنی خانوو، دەفر، کەلوپەلی ناوماڵ و پێداویستی رۆژانەی مرۆڤ، خۆراک و گەرمکردنەوە... تاد.

٤. لە رووی مێژووییەوە، بەڕوو خۆراکێکی سەرەکیی کورد بووە.

٥. رۆڵێکی سەرەکیی دەبینێ لە پاراستنی داڕمان و ھەرەسی شاخەکان، چونکە لە ھەندێ کاتدا رەگی زیاتر لە ٢٠م رۆدەچێتە ناو زەوییەوە.
٦. سیستمێکی داینەمیکیی بەھێزی ھەیە، خوێندنەوەی بۆ بەرەنگاربوونەوەی گۆڕانکارییە ژینگەییە خێراکان زۆر زیاترە لە ھەموو رووەکەکانی تری ناوچەکە.

٧. لە سەرجەم شۆڕشە جیاوازەکانی کورددا، بەڕوو پشت و پەنای کورد بووە و ھۆکارێک بووە بۆ ھێشتنەوەی نەتەوەی کورد و رۆڵی سەرەکیی ھەبووە لە پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی، ئاسایشی خۆراک و کۆمەڵایەتیی کورد، چونکە کورد بۆ دابینکردنی سەرجەم پێداویستییەکانی سوودی لە بەڕوو بینیوە.

٨. بۆ پێشمەرگە و گەریلا، بەردەوام وەک پەناگە و چەتری سەریان بووە.

٩. ھۆیەکە بۆ دەستەبەرکردنی نشینگەی ژینگەیی گونجاو بۆ زیندەوەرانی تر.

١٠. ھۆکارێکی سەرەکییە بۆ بوژاندنەوەی کەرتی گەشتوگوزاریی لە ناوچەکەدا.

١١. لە قەدپاڵی شاخەکان، دارستانی بەڕوو، خاکی بەردەڵان لەسەر بەردی (لایمستۆن) و گڕکانەکان بە بەرزیی جیاواز کە لەنێوان (٦٠٠م – ٢٢٠٠م) دەڕوێن.

ئەمانە و دەیان سوودی تر... لە لایەکی تریشەوە، بەڕوو وەک ھێمای سروشتی کوردستان وایە و تورکیا بەمەبەست دەیەوێت ئەو ھێمایە لەناوببات.

سەرەڕای ئەم ھەموو گرنگییە، کەچی کاردانەوە فەرمی و نافەرمی و ناوخۆیی و جیھانییەکان لاوازن و بڕینەوەی دارەکانیش بەردەوامیی ھەیە... لێرەدا پرسیارێک دێتە ئاراوە؛ ئایا تورکیا لە وڵاتەکەی خۆیدا دەھێڵێ بەبێ یاسا دار ببڕدرێتەوە؟ ئەی بۆ لە کوردستانی باشوور و رۆژئاوا بە ئارەزووی خۆی دار دەبڕێتەوە و زەوی کشتوکاڵیی وشک دەکات و باخە زیندووەکان دەبڕێتەوە و رێڕەوی ئاو دەگۆڕێ و رێژەی کەم دەکاتەوە... بۆ کەسێک نایەتەگۆ!؟ ئتیر بەس نییە قبوڵکردنی ئەم ھەموو پێشێلکارییە!؟

ئەمە دوایین جار نەبوو بایدن داوای لێبوردن بکات، لە زانکۆی ھارفاردی ئەمریکی بایدن وتی ھەر کەسێک دژی بەشار ئەسەد بجەنگێت تورکیا پڕ چەکی کردووە (واتە تیرۆرستەکانیش) ھەروەھا وتی ئەردۆغان لە گفتوگۆی لەگەڵ ئیدارەی ئۆباما دانی بەوەدا ناوە کە ڕێگای بە تیرۆرستان داوە سنووری تورکیا بەکاربێنن بۆ چونە نێو خاکی سوریا، ئەردۆغان نکۆلی لەم تۆمەتانە کرد و زۆر توڕە بوو جارێکیتر بایدن داوای لێبوردنی کرد.
وا دەردەکەوێت کە یەکترناسینی بایدن و ئەردۆغان ھی ڕۆژێک و دوو ڕۆژ نەبێت و ئەزمونێکی زۆریان پێکەوە ھەیە، تا نوسینی ئەم وتارە بایدن چوار جار سەردانی تورکیای کردووە.

لە سەردانەکەی لە کانونی دووەم سالی ٢٠١٦ بادین بە ئاشکرا ڕەخنەی توندی لە پاشەکشەی تورکیا لە دیموکراسیەت گرت، و داکۆکی لە ئەکادیمیەکانی تورک کرد کە بە ئیمزاکردنیان دژی سیاسەتی تورکیا بەرامبەر بە کورد ڕووبەڕووی کێشە و ڕەخنەی توندبوونەوە و چەندین کۆبوونەوەی کرد لەگەڵ ئەو ڕۆژنامەنوسانەی کە لەسەر ڕەخنەگرتن لەسەر کار لادرابوون، و چاوپێکەوتنی لەگەڵ خێزانی ڕۆژنامەنووسێکی دیاری زیندانیکراو کرد، ئەمەش جارێکیتر ئەردۆغانی زۆر توڕە کرد بەڵام ئەم جارە کەس داوای لێبوردنی لێ نەکرد.
بایدن زۆر جار وتوویەتی کە ئەزموونە دوور و درێژەکەی فێری کردووە کە (زۆربەی سیاسەتە دەرەکیەکان درێژە پێدەری پەیوەندیە شەخسیەکانە) بەڵام بایدن سیاسەتمەدارێکی زۆر وشیارە و کەساتیەکی پراگماتیکە، بەو ئەزموونە سیاسیەی و ئاشنابوون لە بایەخی جیۆسیاسی تورکیا ئەستمە حەز و نیازی کەسی ڕۆڵێکی داڕێژەری سەرەکی ببینێت لە داڕشتنی ڕێڕەوی سیاسەت بەرامبەر بە تورکیا، دۆسیە ئاڵۆزەکانی نێوان ھەردوو وڵاتیش ئەوەندە زۆرە پێم وانیە پێویستیان بە حەز و نیازی کەسی بێت بۆ ئەم کارە.
مەرج نیە بایدن زوو ئارەزووی سەپاندنی سزای بەسەر تورکیا ھەبێت کە دەبێتە مایەی ژەھراویکردنی پەیوەندیەکانی لەگەل ئەردۆغان و کارەسات بەسەر ئابوریە لاوازەکەی تورکیا بێنێت، بەڵام ھەڵوێستەکانی بایدن سەبارەت بە مافی مرۆڤ و سەروەری یاسا و جەختکردنەوەی لەسەر کێشەکانی دەریای ئیجە و ڕوژھەڵاتی دەریای ناوەڕاست و ئارەزووی بەردەوامبوون لە شەڕی دژی داعش بە ھاوکاری و ھەماھەنگی (YPG) کە تورکیا بە تیرۆرستی دەزانێت و دۆسیەی موشەکەکانی ئێس٤٠٠ ڕووسی، وادەکەن کە برینەکانی تورکیا و ئەمریکا قوڵتر بێت و پێدەچێت بایدن جگە لە ڕووبەڕووبوونەوەی پێشوەختە ھیچ بژاردەیەکی لە پێش نەبێت.

و ئەو دۆسیانە یەک بە یەک و بە وردتر شیدەکەینەوە : -
یەکەم:-  گومانی تێدانیە کە بایدن بابەتی مافی مرۆڤ دەکاتەوە بە بنەمایەکی سەرەکی سیاسەتی دەرەوەی ئەمریکا، ئەمەش جیاوازیەکەی زۆرە لەگەڵ سیاسەتی تڕەمپ کە بڕوای بە مافی مرۆڤ نەبوو و کەم جار ئەم بابەتەی وروژاندووە، بگرە زۆر جار تڕەمپ بە ئەرێنی باسی ئەردۆغانی دەکرد، تڕەمپ ھیچ بایەخی بەو ھەموو پێشیلکاریەی مافی مرۆڤ لە تورکیا نەدەدا، لە بەرتەسکردنەوەی ئازادی ڕادەربڕین و گرتنی ڕۆژنامەنووسە ئۆپۆزسیۆنەکان، و لەسەر کار لادانی سەرۆک شارەوانی ھەڵبژێردراوی کوردەکان، و دەرچواندنی یاسای دژی سوکاتی پێکردنی سەرۆک کە دەیان ھەزار کەس بە گوێرەی  زیندانی کراون، لە بەرامبەردا بەرنامەی بایدنی پارتی دیموکرات ساڵی ٢٠٢٠ بەلێن دەدات کە بەھاکانی دیموکراسیەت ڕاستەوخۆ لە نێو سیاسەتی دەرەوە دابنرێت، لە وتارێکی بایدن لە گۆڤاری کاروباری دەرەوە (Foreign Affairs Magazine) بە ناوی (بۆ دەبێت ئەمریکا جارێکیتر سەرکردایەتی جیھان بکات).
دەڵێت ولایەتە یەکگرتووکانی ئەمریکا لە ساڵی یەکەمی کاری ئیدارەکەی میوانداری (لوتکەیەک بۆ دیموکراسیەت) دەکات، کە ڕیزبەندی دەداتە ڕووبەڕووبوونەوەی گەندەڵی و ستەمکاری و جێگیرکردنی مافی مرۆڤ، و ڕووبەڕووی ئەو دەوڵەتانە دەبێتەوە کە پاشەکشەیان لەو بەھایانە کردووە، لەم لوتکەیە جگە لە چەندین وڵات میونداری چەندین ڕێکخراوی کومەڵگای مەدەنی دەکات کە لە ڕیزی پێشەوەن بۆ داکۆکیکردن لە دیموکراسیەت، ئەو جۆرە ڕێکخراوانەی کە سەرکردەکانیان بە شێوازەکی ھەمیشەیی ڕووبەڕووی گرتن دەبنەوە لە تورکیا، سەرەڕای ئەمە بەلێن دەدات بە سزادانی پێشێلکەرانی مافی مرۆڤ، ھیچ لەم خالانە بە دڵی ئەردۆغان نین کە باش دەزانیت ئەم گوتارە ئازایانە ھانی ئۆپۆزسیۆنی تورکی دەدات.

دووەم :- بابەتی ھەرە ھەنوکەیی و لەسەر مێزی کاری ئیدارەی نوێ و لە ئایندەکی زۆر نزیک بابەتی کڕینی سیستمی دژە موشەکی ئاسمانی ئێس ٤٠٠ ڕووسیە لەلایەن تورکیا، واشنتۆن ئەم بابەتەی بە ھەڕەشە بۆ ئاسایشی خۆی دەزانێت بە تایبەتی بۆ فڕۆکە جەنگیەکانی لە جۆری ئێف ٣٠، بۆیە ئەستەمە واشنتۆن چاوپۆشی لەم بابەتە بکات، جگە لە چەند لێدوانیک و سزای سوک کە نزیکتر بوو لە گلەیی و ئیدارەی تڕەمپ ئەم بابەتەی پشتگوێ خست و تورکیای پاراست لە سزا ڕاستەقینەکان. بەڵام بایدن ھەرگیز ئەم کارە ناکات ئەگەری زۆرە ئەو سزایانەی لە یاسای (CAATSA) ھاتووە کارای بکاتەوە. ئەم یاسایە لە ساڵی ٢٠١٧ دەرچوێندرا بۆ بە گژداچوونەوەی دوژمنەکانی ئەمریکا، بە پێی ئەم یاسایە دەبێت سەرۆکی وڵات بە لایەنی کەم پێنچ سزا لەو دوانزە سزایە لەم یاسایەدا ھاتووە بسەپێنێتە سەر ھەر ولاتێک کە (گرێبەستێکی گرنگ) لەکەڵ سێکتەری سەربازی یان سیخوری ڕووسیا مۆر کردووە، ھیچ گومانی تێدا نیە کە ئەم سزایانە دەسپێندرێن بەسەر تورکیادا ئەگەر چارەسەرێکی گونجاو نەبینێتەوە کە واشنتون پێی ڕازی بێت.

سێیەم :- دۆسیەی بایدن لە ئەنجومەنی کۆنگرس کە دەوڵەمەندە بە خەمخۆری جێبەجێکردنی یاسا. ئەستەمە بایدن وەکو تڕەمپ پێگەی خۆی بەکاربێنیت بو دەستێوەردان و پەکخستنی کارەکانی وەزارەتی داد لە کەیسی ( TURKY HALK BANK ) ( واتە بانکی میلەت یان بانکی ئەھلی تورکی  یان بانکی خەلقی تورکی) کە بانکێکی حکومیە دەلێن نزیکە لە ئەردۆغان و تۆمەتبارە بە ھاوکاریکردنی ئیران بە خۆدزینەوە لە سزاکانی ئەمریکا. بۆیە ولایەتی نیویۆرک بەردەوام دەبێت لەم کەیسە، حوکمی ئیدانەکردن و پێبژاردنی (غرامە) زۆر دەخاتە ئەستۆی ئەم بانکە کە ئەستەمە ئەم بانکە بتوانێت بەردەوام بیت و زیانێکی زۆر دەگەینێت بە ئابوری لاوازی تورکیا. ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز پەردەی لەسەر ھەولەکانی تڕەمپ لادا بۆ داخستنی یەکجاری ئەم کەیسە بەلام سەرکەوتوو نەبوو.

چوارەم :- ئەنقەرە پەیوەندیەکانی واشنتون لەگەل یەکینەکانی پاراستنی گەل (YPG) بە ئاڵۆزترین و ھەستیارترین کێشە دادەنێت، لە سەردەمی ئۆباما ھەمیشە بایدن لەگەل پەیوەندیەکی توند و تۆڵ بووە لەگەل (YPG) و بە ھاوپەیمانێکی باوەرپێکراو و کارای دادەنێت لە شەڕی دژی داعش، بایدن ڕەخنەی توندی لە کشانەوەی ھێزەکانی ئەمریکا لە ڕۆژئاوا گرت، و زۆر دژی ھاتنە ژوورەوەی ھێزەکانی تورکیابوو بۆ ناو خاکی سوریا، ئەمە ھەڵویستی بایدن دەبێت لەم ئیدارەیە، و تەنانەت ئەندامانی ئیدارەکەشی ھەمان ھەڵوێستیان ھەیە، وەزیری دەرەوەی ئێستا بلینکن لە ٢٠١٧ لە ڕۆژنامەی نیویۆرک تایمز وتارێکی نوسیبوو و تێیدا داوای لە سەرۆک تڕەمب کرد YPG  پڕ چەک بکات چونکە ھاوپەیمانێکی ھەرە کارای ئەمریکایە دژی داعش، بەڵام پاش ئەو سەرکەوتنانەی ئۆپراسیۆنەکانی تورکیا لە ساڵی ٢٠١٦ کە توانی یەکینەکانی پاراستنی گەل لە زۆربەی شوێنە سنوریەکان دوورخاتەوە ( بە ڕەزامەندی و چاوپۆشی ڕووسیا و تڕەمپ و لە دەرەوەی ستراتیژیەتی ئەمریکا، و پاش تەلەفونێکی گوماناوی نێوان ئەردوغان و تڕەمپ ) بایەخی ئەم بابەتە کەم بوویەوە. بەڵام ئەردۆغان بەردەوامە لە ھەڕەشەکردن دوور نیە ئیرادەی بایدن تاقیبکاتەوە. بە کورتیەکەی پەیوەندیەکانی ئەمریکا لەگەل (YPG) بەردەوام دەبێت لە ئالوزکردنی پەیوەندیە دووقۆلیەکان لەگەڵ ئەنقەرە، بۆ ڕازی کردنی ھەردوو لایەن ئەگەر زۆرە بایدن بەردەوامی بە پلانەکەی تڕەمپ بدات لە گفتوگۆی نێوان (PYD) باڵی سیاسی (YPG) و ئەنجومەنی نیشتمانی کوردی (ئەنەکەسە)ی تمویل کراو لە لایەن پارتی دیموکراتی کوردستان و پشتگیری تورکیا، بەڵام لەبەر قوڵی ناکوکیەکان نابێت چاوەرێی پێشکەوتنی گەورە لەم گفتوگۆیانە بکەین.

پێنجەم :- نیشتەجێبوونی فتح اللە گولەن لە ئەمریکا، نەیارە توندەکەی ئەردۆغان کە تۆمەتبار کراوە لەلایەن تورکیاوە بە ڕێکخستنی کودەتای ساڵی ٢٠١٦، یەکێکی ترە لە کێشە ئالۆزەکانی نێوان ھەردوولا، تورکیا چەندین جار داوای ڕادەستکردنەوەی کردووە بەڵام ئەمریکا بەردەوام ئەم داواکاریەی ڕەتکردووەتەوە لەبەر نەبوونی بەڵگەی باوەڕپێکراو بۆ ڕادەستکردنەوەی لە سەردەمی ئۆباما بێت یان لە سەردەمی تڕەمپ، ڕاستە لەبەر نائومێدبوونی تورکیا وەکو جاران سوور نیە لەسەر ئەم داواکاریە، بەڵام ئەردۆغان ھەرگیز ئەم خاڵە پشتگوێ ناخات و ئەم بابەتە بە کەیسێکی ناکوکی دەمینێتەوە.

شەشەم :-  ئەزموونە سیاسیە دەوڵەمەندەکەی بایدن چی وەکو ئەندامی کونگرس لە ساڵی ١٩٧٢ و دووبارە ھەلبژارنەوەی بۆ شەش جار یان وەکو جێگری ئۆباما، بایدن ئەزموونێکی دەوڵەمەندی ھەیە لە کەیسە گیرخواردووەکان کە تاکو ئیستا بێ چارەسەر ماون، لەوانە کەیسی قوبرس، بایدن یەکێک لەو دوو سیاستمەدارەیە کە چالاکانە بەشداربوون لە دەرچوواندنی بڕیاری کۆنگرێس بۆ ڕێگرتن لە پڕچەکردنی تورکیا ساڵی ١٩٧٤ پاش داگیرکردنی قوبرس، ئەمەش بەڵگەی ئەوەیە کە بایدن زۆر بایەخ بەم بابەتە دەدات، بایدن ھەر لە کۆنەوە ناسراوە بە نزیکیەکەی لە کۆمەڵگای یۆنانی ئەمریکی ھەر بۆیەش کاتێک کۆنگرێسمان بوو لەسەر کەیسی قوبرس چەندین جار ڕووبەڕووی تورکەکان بووەوە و کاتێک جێگری ئۆباما بوو ساڵی ٢٠١٤ گەشتێکی بۆ قوبرس ئەنجام دا و پاش لیندن جۆنسن ساڵی ١٩٦٢ بایدن بە گەورەترین بەرپرسی ئەمریکا دادەنرێت کە ئەم کارەی ئەنجام دابێت.
لە دۆسیەی قوبرس وەکو دۆسیەکانی تر، بایدن گۆڕانکاری گەورە بەسەر سیاسەتەکانی تڕەمپ دێنێت کە ھەمیشە چاوپۆشی لە کردەوەکانی تورکیا دەکرد، بایدن شارەزای باشی لەم کەیسە ھەیە و ئیشی تێدا دەکات و پشتگیری لە گفتوگویەکانی یەکخستنەوەی قوبرس دەکات بە پشتگوێخستنی ھەوڵەکانی ئەردۆغان کە پێی وایە تاکە چارەسەر بۆ ئەم بابەتە دوو دەوڵەت بۆ دوو میلەتە، سوور بوونی ئەردۆغان لەم بۆچوونە بارودوخەکە لەگەڵ ئەمریکا ئاڵۆزتر دەکات.

حەفتەم :- وەکو تڕەمپ و ئۆباما چاوەڕێ دەکرێت بایدنیش ڕێگری لە ھەولەکانی تورکیا بکات بۆ گەران بەدوای ھایدرۆکاربۆنات لە دەریایەکانی چی لە ناوچەکانی ئابوری یۆنان و قوبرس بێت یان لە دەریای ئیجە کە ناکۆکی لەسەرە لە نێوان یۆنانستان و تورکیا. چاوەڕێ دەکرێت بایدن توندتر و ڕێکخراوتر ڕێگری لەم ھەوڵانە بکات، ئەگەر تورکیا بەردەوام بێت لەم کارەی خۆی لە قەیرانێکی گەورە لەگەڵ ئەمریکا دەبینێتەوە.

ھەشتەم :- پەیوەندی تورکیا لەگەڵ حەماسی بە تیرۆرست لە قەڵەم دراو لەلایەن ئەمریکاوە، یەکێکە لەو کێشانەی کە ئەگەری زوو سەرھەڵدانەوەی ھەیە. تورکیا لە ساڵی ٢٠٠٦ پەیوەندی لەگەل بزاڤی حەماس ھەیە، سەرەتا ئەمریکا لەسەر ئەم پەیوەندیە بێ دەنگی ھەلبژارد بەڵام لەگەڵ چەندین سەردانی بەرپرسە باڵاکانی حەماس بۆ ئەنقەرە، وەزارەتی دەرەوەی ئەمریکا ڕەخنەی لێگرتن کە مایەی نیگەرانی توندی ئەنقەرە بوو.

نویەم :- ململانێ و لێکتێگەیشتنەکانی نێوان تورکیا و ڕووسیا (لە سوریا و لیبیا و ناگۆرنۆکەرەباغ) لە ھەندێک حاڵەت ئەمریکا لە دژی ڕووسیا ھاوکاری تورکیای کردووە لە ئەدلبی سوریا و لیبیا ھەروەک جەیمس ئێف جێفری نێردەی ئەمریکا لە سوریا لە نوسینێکدا بە ناونیشانی (بایدن پێویستی بە سیاسەتێکی نوێ نیە لە ڕوژھەڵاتی ناوەڕاست) لە ١٥ی کانونی دووەمی ساڵی ٢٠٢١ لە گۆڤاری کاروباری دەرەوە (foreign affairs magazine)دا دان بەو ڕاستیەدا دەنێت، بەڵام زۆربەی جار تورکیا تاک لایەنە و دوور لە ئەمریکا و ھاوپەیمانی ناتۆ ھەڵسوکەوتی کردووە، تاک لایەنە ململانێ و گفتوگۆ و ڕێککەوتنی لەگەڵ ڕووسیا کردووە.

سەبارەت بەم ھەڵوسوکەوتە تاک لایەنانەی تورکیا دوو تێڕوانینی جیاواز ھەیە، لایەنێک پێی وایە کە تورکیا ڕێگری لە زێدەڕۆی ڕووسیا دەکات و شەڕ لە جیاتی ھەمووان دەکات، لایەنەکەی تر پێی وایە کە تورکیا لە کۆنترۆڵ دەرچووە لە زۆر شوێنی دەریای ناوەڕاست و دەریای ڕەش بەرەو شەراکەت لەگەڵ مۆسکۆ دەڕوات. و زۆری بوارەکانی ململانێی نێوان توکیا و ڕووسیا بووە مایەی ئەوەی زیاتر ھەماھەنگی و پەیوەندی توندوتۆڵتر لە نێوانیان دروست بێت و تورکیای دوورخستەوە لە ڕۆژئاواییەکان.
تاکو ئێستا زۆر ڕوون نیە کە بایدن لە ڕکابەرایەتی لەگەل ڕووسیا، تورکیا بە سەرچاوەی ھێز بۆ ئەمریکا دادەنێت یان کۆسپ، بەڵام لە چەند لێدوانێکیدا پێش ھەڵبژاردنەکان بایدن لایەنگری ئەرمینیای پێوە دیار بوو و دەستێوەردانی سەربازی تورکی بە نابەرپرس ناوبرد و پێشنایری بڕینی ھاوکاری سەربازی بۆ ئەزەربێجان کرد و تاکو ئیستا ھیچ ئاماژەی بە بارودوخی ئەدلب و بارودوخی سەربازی ناوخۆی لیبیا نەداوە، بەڵام مایکل کاربنتز گەورە ڕاوێژکاری بایدن بۆ کاروباری ئەوروپا لەسەر ھەلسوکەوتی تورکیا لە لیبیا و ناگۆرنۆ کەرەباغ و دەریای ئیجە و کڕینی ئێس ٤٠٠، وتی (ئەم ھەڵسوکەوتانە نابەپرسانەیە و دوژمنکارانەن و بەرژەوەندی ھاوبەشمان سنوردار دەکات).
لەمەودای درێژخایەن سیاسەتی دەرەکی تورکیا لە سەردەمی ئەردۆغان بێ ئەو بەردەوام دەبێت لە سیاسەتی سەربەخۆی دوور لە ڕۆژئاوا، و پێشبینی دەکرێت سوور بیت لەسەر سەروەریەکەی لە دەریای ناوەڕاست و بەردەوامبوون لە گەشەپێدانی سەربازی و سیاسەتی فراوانخوازی بە ھەرێمی کوردستانیشەوە ئەوەش وادەکات ھێدی ھێدی دوور بکەوێتەوە لە کومەڵگای ئەتڵەسی، تورکیا خۆی بە میراتگری ئیمپراتۆریەتێکی گەورە دەزانێت ھەروەکو ئاسلی ئایدن تالاس لە وتارێکیدا بە ناونیشانی (تورکیا ناگەڕێتەوە بۆ ڕۆژئاوا) لە گۆڤاری کاروباری دەرەوە لە ١٩ ئایاری ٢٠٢١ بڵاوکراوەتەوە.
سیاسەتی بایدن لە زۆربەی ڕووەکانەوە جیاوازە لە ناوخۆ و لە دەرەوە، و ڕوون و ئاشکرایە کە بایدن گۆڕانکاری گەورە لە سیاسەتی خۆ دوورخستنەوەی تڕەمپ (ئەمریکا پێش ھەموو شتێک) دەکات و دەیەوێت جارێکیتر سەرکردایەتی جیھان بکات بە تێوەگلان لە سیاسەتی جیھانی و کاراکردنی دیپلۆماسیەت بە تایبەتی لە ئاسیا و ڕوژھەڵاتی ناوەڕاست، ئارەزووی بایدن بۆ پیادەکردنی سیاسەتێکی سەقامگیر لێکەوتە و بەرکەوتە دەبێت و لەگەڵ سووربوونی ئەردۆغان لە ھیواکانی و بەرپاکردنی سیاسەتێکی دەرەکی توند و نەتەوەپەرست و سەربەخۆ و خۆزانین بە ھێزێکی گەورە و بەرچاو لە ناوچەکە وا دەکات ھەمیشە پەیوەندیەکانی ئەمریکا و تورکیا بەرەو قەیرانی بەردەوام بڕۆن.
ئەردۆغان درک بەو ڕاستیە دەکات کە ئەوەی لە سەردەمی تڕەمپ بۆی دەچووە سەر لە سەردەمی بایدن بۆی ناچێتە سەر بۆیە ھەوڵەکانی بۆ ئاشتبوونەوە لەگەل وڵاتانی وەکو میسڕ و یۆنانستان و سعودیە و ئیماڕات چڕ کردووەتەوە.