سەدان هەزار هاووڵاتی ئەوروپی لە چەندین وڵاتی جیاوازەوە بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرانبەر بە بەرزبوونەوەی نرخی پێداویستییەكان لە وڵاتەكانیاندا هاتوونەتە سەر شەقامەكان.

شەپۆلی نارەزایەتییەكان لە بەلجیكا، فەرەنسا ، ئیتاڵیا، پورتوگال ویۆنان دەستیپێكردووە و حكومەتەكانی یەكێتی ئەوروپای خستووەتە ژێر فشارەوە.

فەرەنسا یەكێك لە پڕ لە ئاڵۆزترین و قورسترین رۆژەكانی لە ماوەی دەیان ساڵی رابردوودا بەرێدەكات، وەزارەتی ناوخۆی ئەو وڵاتە دەڵێ زیاتر لە 550 هەزار كەس بەشدارییان لە خۆپیشاندانەكاندا كردووە و پۆلیسیش رووبەڕووی خۆپیشاندەران بوونەتەوە.

نارەزایەتییەكان دوای چەند هەفتەیەك لە خۆپیشاندانی خوێندكاران هات، كە دواتر ئاراستەكەی بەرەو سوتاندن و تاڵانكردنی بینا و سوپەرماركێت و شوێنی فرۆشتنی كاڵا گرانبەهاكانی هاوشێوەی لوی ڤیتۆن گۆڕا.

سێباستیان لێكۆرنو، سەرۆكوەزیرانی فەرەنسا لەبارەی خۆپیشاندانەكانەوە وتی، هەزار و 200 كەس دەستگیركراون و 150 پۆلیسیش برینداربوون. 

ئاژانسی فرانس پرێس بڵاویكردەوە، دەیان دوكان لە پاریس، مارسیلیا، نیس، نانت، بۆردۆ، لیل، تولۆز و ستراسبۆرگ تاڵان كراون.

ئیمانوێل گریگۆری سەرۆكی شارەوانی پاریس دەڵێت تەواوی شەقامەكانی پایتەخت وێران كراون.

خۆپیشاندەران لە شاری لیمۆژ ، ئاگریان لە هۆڵی شارەوانیی شارەكە بەردا كە مێژووەكەی زیاتر لە 140 ساڵە.

ئیمانوێل ماكرۆن لەپلاتفۆرمی ئێكس رایگەیاند"ئەوانەی بەرپرسن لەتێكدانی وڵات لێپێچینەوەیان لەگەڵ دەكرێت و سزا دەدرێن.

خوێندكارنی فەرەنسی دەڵێن، ئێمە بۆیە خۆپیشاندان دەكەین چونكە ژیانكردن زۆرقورس بووە، نرخی سوتەمەنی زۆر بەرزە، ئێمە لەپێناو داواكردنی مامۆستای زیاتر و رەوشی خوێندنێكی شایستەتر دەجەنگین، ئێستا بەوهۆیەوە لێمان دەدرێت.ئەمە سەرەرای كەمی پاڵپشتی خوێندن و نەبوونی دڵنیایی لەبارەی داهاتوویان.

بەپێی بەدواداداچوونەكان، هۆكارێكی تری سەرهەڵدانی ئەو نارەزایەتییەنە بۆ پلانی حكومەتی فەرەنسا دەگەرێتەوە كە دەیەوێت كورتهێنانی بودجەكەی لەرێگەی كەمكردنەوەی نزیكە 60 ملیار دۆلار لە خەرجیە گشتییەكانی كەمبكاتەوە،

ئەمە جگە لەوەی كۆمسیۆنی یەكێتی ئەوروپا پێشبینی كردووە بۆ ئمساڵ رێژەی بێكاری بۆ %8.3 بەرزبێتەوە، كە ئەوەش هێندەی تر نیگەرانی لای هاوڵاتیان وچینی خوێندكارن دروستكردوە.

بەشێكی تری شارزایان پێیان وایە ئەم خۆپیشاندانانە هاندانی سیاسی لەپشتەوەیە بەتایبەت كە لە مانگی چواری ساڵی داهاتوو هەڵبژاردن لەو وڵاتەدا بەرێوەدەچێت.

 

لە دوای جەنگ و رووبەڕووبوونەوە سەربازییەكانی ئەم دواییە سەرچاوە دیپلۆماسییە ئەورووپییەكان زانیاریی لەسەر جووڵە نوێیەكانی تاران ئاشكرا دەكەن، بەپێی ئەم سەرچاوانە، ئێران هەڵمەتێكی فراوانی بۆ پاراستی ئەتۆمیەكەی و ئامێرەكانی دەستیپێكردووە.

سەرچاوەكان بە میدیاكانیان راگەیاندووە، ئێران دەستیكردوە بەلێدانی كەندنی ئەشكەوتی و تونێلی زۆر قووڵ، جێبەجێكردنی كاری كۆنكرێتی بەهێز بۆ دروستكردنی قەڵغانی بەرگری، گواستنەوەی كەرەستە و چالاكییە نەویییەكان بۆ ناو بنكە مەدەنی و سەربازییەكانی سوپای پاسداران، بە ئامانجی شاردنەوەیان لە چاوی مانگە دەستكردەكان و پاراستنیان لە هەر هێرشێكی ئەگەری.

زانیارییەكان ئاماژە بەوەدەكەن، پڕۆسەكە لە هەندێك ناوچە گەیشتووەتە قۆناغی زۆر پێشكەوتوو، تاران هەستاوە بە گواستنەوەی ئامێرە هەستیارەكان، لەوانە ئامێرەكانی سەنتەرفیوج كە ئامێرێكی پێشكەوتووە بۆ پیتاندنی یۆرانیۆم بەكاردەهێنەرێت، ئەمە جگەلەوەی بڕێكی زۆر لە یۆرانیۆمی پیتێنراو لەو بنكە و دامەزراوانەی پێشتر بەر هێرش كەوتبوون گواستراونەتەوە.

ئەو سەرچاوانە ئاماژەیان بەوەشكردووە، پرۆسەی پەرەپێدانەكە لە رێگەی كەندنی تۆڕی ئەشكەوت و كۆڵانی ژێر زەوی لە قووڵایی زۆردا ئەنجامدراوە لەگەڵ جێگیركردنی سیستەمی بەرگریی ئاسمانی و رادار لە دەوروبەری شوێنەكان بۆ رێگریكردن لە هێرشی ئاسمانی و كەمكردنەوەی توانای چاودێریكردنی ئاسمانی.

هاوكات، وێنە نوێیەكانی مانگە دەستكردەكان ئاشكرایان كردووە، لەدوای هێرشەكەی ئیسرائیل، چالاكی نوێ لە بنكەی مینزادیهی دەستیپێكردووەتەوە، راپۆرتێكی پەیمانگەی زانست و ئاسایشی نێودەوڵەتی واشنتۆن ئاماژەكردووە، لە دوای هێرشەكەی 3ی ئادارەوە، جووڵەی ئۆتۆمبێلەكان بە شێوەیەكی رێكخراو گەڕاوەتەوە بۆ ناوچەكە دوای پاككردنەوەی داروبەرد و چاككردنەوەی زیانەكان.

دیپلۆماتكارێكی ئەوروپی ئاگادار لە دۆسیەی ئەتۆمی ئێرانیش رایگەیاندووە،  تاران چەندین ناوەندی سەربازیی كردووەتە حەشارگە بۆ ئامێرەكانی سەنتەرفیوج كە لە شوێنەكانی وەك جنداب، ئەردەكان و ناوەندی تەكنەلۆژیای ئەتۆمی لە ئیسفەهان هێنراون.

ئەو دیپلۆماتكارە جەختیكردەوە،  تاران شوێنی نوێی بۆ پیتاندن دروستكردووە كە پێكهاتوون لە ژووری تایبەت، بۆری و سیستەمی كۆنترۆڵ، كە بە نهێنی ڕاگوێزراونەتەوە بۆ ئەو شوێنانەی رووبەڕووی بۆردومان نەبوونەتەوە یان هێشتا لە بانكی ئامانجە راگەیەندراوەكاندا نین.

سەرچاوەكە ئاماژەی بەوەش كرد، مەترسییەكانی ئێران تەنیا لە هێرشی ئاسمانی ئیسرائیلەوە نییە، بەڵكو لە سیناریۆیەكی ئەمریكیش دەترسێت كە ئامانجی دەستبەسەرداگرتن یان گواستنەوەی كۆگای یۆرانیۆمی پیتێنراو بێت بۆ دەرەوەی وڵات.

لە نێو ئەو شوێنە رانەگەیەندراوانەی گومان دەكرێت چالاكی ئەتۆمی تێدا شاردرابێتەوە، ناوی جەبەلی ئەلفەس و بنكەی تاقان 2 دەهێنرێت كە پێشتر ناویان لە تاقیكردنەوە و پەرەپێدانی پێكهاتەی چەكی ئەتۆمیدا هاتبوو.

گۆڕانكاری و جووڵە نوێیەكانی ئێران لە دوای پێكدادانە سەربازییەكانی ئەم دواییە، نیشانەی قۆناغێكی نوێن لە ستراتیژیی بەرگری و ئەتۆمیی تاران؛ قۆناغێك كە تیایدا پشت بە شاردنەوە، قەڵاڕێژكردنی ژێر زەوی و دابەشكردنی چالاكییەكان دەبەسترێت بۆ كەمكردنەوەی كاریگەریی چاوودێریی مانگە دەستكردەكان و هێرشە ئاسمانییەكان.

 

كۆتاییهاتنی ئەركی هاوپەیمانان بە سەرۆكایەتی ئەمریكا، وادەكات باری روبەڕووبوونەوەی داعش زیاتر بكەوێتە سەر شانی عیراق و سوریا.

هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، لە 30ی ئەیلوولدا بە رەسمی ئەركەكانی لە عیراق كۆتایی هات، ئەمەش دوای ئەوەی هێزەكان و كەلوپەلە سەربازییەكانی كشانەوە بۆ ئوردن، بەمەش بەرپرسیارێتییە ئەمنییە سەرەكییەكە بۆ بەغداد گواستراوەتەوە،  پرسیاری نوێیش ئەوەیە سنوورە درێژەكەی نێوان عیراق و سوریا بەو دوو وڵاتە دەپارێزرێت لە مەترسییەكانی داعش.

پێگەی میدیا لاین لە راپۆرتێكی شیكاریدا ئاشكرایكردوە، عیراق پێشتر هەوڵیداوە سنوورەكەكانی كەمتر پشت بە بوونی سەربازیی بیانی ببەستێت بۆ ئەو مەبەستەش كۆسپە كۆنكرێتییەكان، تەلبەند، كامێرای گەرمی، بوردجی چاودێری و دڕۆنیان لەسەر درێژایی سنوورەكە فراوانتر كردبوو.

ئاماژەی بەوەشكرد، پەرژینە بەهێزەكان بەو مانایە نین، بەغداد دەتوانێت بەتەواوی شوێنی هەموو ئەو شتانە بگرێتەوە كە هاوپەیمانان دەیانڕەخساند، بەڵام هێزەكانی عیراق لە ئێستادا لە توانایاندایە بەشێكی زۆری باری ئۆپراسیۆنەكانی ناوخۆی وڵات بگرنە ئەستۆ و ئۆپراسیۆن دژی شانەكانی داعش ئەنجام بدەن، بەڵام تواناكانی تەكنیكی و هەواڵگریی پێشكەوتوو وەك ئاڵنگارییەكی سەختتر دەمێننەوە.

وتیشی عیراق دەتوانێت قەرەبووی بەشێكی گەورەی رۆڵی سەربازیی هاوپەیمانان بكاتەوە، بەڵام هێشتا نەگەیشتووەتە سەر ئاستێك كە بەتەواوی دەستبەرداری پاڵپشتیی ئەمریكا بێت، بەتایبەتی لە بواری هەواڵگری، چاودێری و سیخوڕیدا.

لە لایەنی سورییاوە، شیكارەوانی سیاسی، نیگەرانیی هاوشێوەیان دەربڕی وراگەیاند: هیچ ئاماژەیەكی روون نییە بۆ بڵاوەپێكردنی بەرفراوانی سەربازیی سوریا یان زیادبوونی گەورەی ژمارەی سەربازەكان لەسەر سنووری عیراق.

وتیشی هەماهەنگی لە نێوان دیمەشق و بەغداد بوونی هەیە، بەتایبەتی لە ئاڵوگۆڕی زانیارییە ئەمنییەكاندا، بەڵام هێشتا نەگەیشتووەتە ئاستی هاوبەشییەكی ئەمنیی ستراتیژیی تەواوكار.

هاوكات، لێپرسراوانی عیراقی پێشتر رایانگەیاندبوو بەغداد راستەوخۆ لەگەڵ دەسەڵاتدارانی سوریا هەماهەنگی دەكات بۆ رێگریكردن لە دزەكردنی داعش، شەڕی قاچاغچێتی و ئاڵوگۆڕی زانیارییە ئەمنییەكان.

بەڵام ئەوەی ئەركی ئەو دوو وڵاتە قورستردەكات، داعش ئیتر پێویستی بە جوڵاندنی كاروانی گەورەی چەكداران بەسەر سنوورەكاندا یان گرتنی شارەكان و دەروازەكان نییە بۆ دروستكردنی مەترسی، دەتوانێت لە رێگەی شانەی بچووكتر، تاكە چەكدارەكانەوە كاربكات و كەلێنەكانی چاودێری بقۆزنەوە.

بەڵام مەترسیدارترین كەلێنی ئەمڕۆ درێژبوونەوەی كراوەی سنوور یان رووخانی پەرژینەكان نییە، بەڵكو گەورەترین مەترسی كەلێنی هەواڵگریی نێوان هەردوو لای سنوورەكەیە، سەرچاوە عیراقی و سورییەكان لەسەر یەك خاڵی ناوەندی هاوڕان، پاراستنی ئاسایشی سنوور تەنها بە دیوار، كەلوپەلی چاودێری ناكرێت، بەڵكو بەستراوەتەوە بەوەی ئایا زانیارییەكان دەتوانن خێراتر لە چەكدارەكانی داعش بەسەر سنوورەكەدا تێپەڕن یان نا.

سێ ساڵ بەسەر روداوەکانی حەوتی تشرینی یەکەمی 2023دا تێپەڕ دەبێت، ئەو  رۆژەی نەک هەر رەوتی روداوەکانی لە کەرتی غەززە گۆڕی، بەڵکو تەواوی نەخشەی ئەمنی و سیاسیی ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی داڕشتەوە.

لەو رۆژەدا، بزووتنەوەی حەماس هێرشێکی بەرفراوانی کردە سەر شارۆچکە و شوێنە سەربازییەکانی ئیسرائیل لە هاوسنووری غەززە، کە بەپێی ئامارە رەسمییەکانی ئیسرائیل بووە هۆی کوژرانی 1,221 کەس و بەدیلگرتنی 251 کەسی تر.

ئیسرائیل بە هەڵمەتێکی سەربازیی بێوێنە و کاولکەرانە وەڵامی دایەوە. ئەم جەنگە خوێناوییە بۆ ماوەی دوو ساڵ بەردەوام بوو، تا سەرئەنجام لە 10ی تشرینی یەکەمی 2025 رێککەوتنی ئاگربەست چووە بواری جێبەجێکردنەوە.

هەرچەندە رێککەوتنەکە بووە هۆی ئازادکردنی بەندکراوانی فەلەستینی و بارمتە ئیسرائیلییەکان—کە پرۆسەی گەڕاندنەوەی سەرجەمیان (سەرجەم زیندووان و تەرمەکان) لە کانوونی دووەمی 2026 کۆتایی هات، بەڵام ئاگربەست نەبووە هۆی یەکلاکردنەوەی پرسە ریشەییەکانی وەک چەکداربوونی حەماس، کشانەوەی تەواوەتی ئیسرائیل و شێوازی بەڕێوەبردنی غەززە.

ماڵوێرانیی مرۆیی و داڕمانی ژێرخانەکان

باجی مرۆیی و مادیی ئەم جەنگە بێپێشینە بووەم، بەپێی دوا ئامارەکانی وەزارەتی تەندروستی لە غەززە لە شەشی تشرینی یەکەمی 2026دا، ژمارەی کوژراوان گەیشتووەتە 74,245 کەس و زیاتر لە 175,267 کەسیش بریندار بوون.

تەنانەت لە دوای ئاگربەستیشەوە، بەهۆی دەستڕێژی و روداوە جیاوازەکانەوە 1,462 کەسی تر کوژران و لاشەی 836 کەسیش لەژێر داروپەردودا دەرهێنراونەتەوە.

لە رووی ژێرخانەوە، هەڵسەنگاندنێکی هاوبەشی نەتەوە یەکگرتووەکان، یەکێتیی ئەورووپا و بەیاننامەی بانکی نێودەوڵەتی ئاماژە بەوە دەکات کە زیاتر لە 371 هەزار یەکەی نیشتەجێبوون (واتە 76.6٪ی کۆی خانوو و شوقەکانی غەززە) بە تەواوی یان بەشێکی وێران بوون.

زۆربەی قوتابخانەکان پەککەوتوون و کەرتی تەندروستیش بە تواناپچڕاوەکانەوە کار دەکات. لە ئێستادا، زیاتر لە چوار هەزار باڵەخانەی زیانپێکەوتوو مەترسی داڕمانیان لەسەرە، کە زیاتر لە  2,300یان تا ئێستاش نزیکەی 44 هەزار هاووڵاتییان تێدا دەژین.

لەگەڵ ئەوەشدا، پرۆسەی پاککردنەوەی داروپەردوو بەهۆی کەمیی سوتەمەنی و ئامێری قورسەوە رووبەڕووی ئاستەنگی گەورە بووەتەوە.

ئاڵۆزییەکانی ئاوەدانکردنەوە و بێپاساوی "رۆژی دوای جەنگ"

بەپێی خەمڵاندنە نێودەوڵەتییەکان، پرۆسەی شیاندنەوە و ئاوەدانکردنەوەی غەززە لە ماوەی دە ساڵدا پێویستی بە 71.4 ملیار دۆلار دەبێت (کە 26.3 ملیاری تەنها بۆ 18 مانگی یەکەمە)، لە کاتێکدا زیانە مادییە راستەوخۆکان بە 35.2 ملیار دۆلار دەکەمڵێندرێن.

بەڵام کێشەکە تەنها دابینکردنی سەرمایە نییە؛ بەڵکو نەبوونی رێککەوتنێکی سیاسیی روونە لەسەر ئەوەی کێ فەرمانڕەوایی غەززە دەکات؟.

پلانی پێشنیارکراوی ئەمریکا باس لە ئیدارەیەکی کاتیی فەلەستینی و هێزێکی نێودەوڵەتی بۆ سەقامگیری دەکات، تا ئیسرائیل بەپلەبەندی بکشێتەوە.

بەڵام ئیسرائیل مەرجی داماڵینی چەکی حەماس دەسەپێنێت پێش کشانەوەی تەواوەتی، لە کاتێکدا حەماس تەنها ئامادەیی نیشانداوە دانوستان لەسەر چەکەکەی لە چوارچێوەی رێککەوتنێکی نێودەوڵەتیدا بکات.

ئێستا ئیسرائیل کۆنتڕۆڵی نزیکەی دوو سێیەمی خاکی غەززەی لەدەستدایە، ئەمەش دانوستانەکان ئاڵۆزتر دەکات.

لە بەرانبەردا، ئۆپۆزسیۆن و دەسەڵاتدارانی ئیسرائیل خۆیان بۆ هەڵبژاردنی گشتی لە 27ی تشرینی یەکەمی 2026 ئامادە دەکەن، لە کاتێکدا ئاسەوارەکانی 7ی تشرینی یەکەم هێشتا وەک شوکێکی ئەمنی و سیاسی بەسەر ناوخۆی ئیسرائیلەوە دیارە.

لە یادی سێ ساڵەی هێرشەکەدا، بنیامین نەتانیاهۆ، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل جەختی کردەوە کە "حەماس هەرگیز حوکمی غەززە ناکاتەوە" و بەڵێنی دا بەردەوام بێت لە بەدیهێنانی ئامانجە سەربازییەکانی.

تەقینەوەی بەرەکانی ناوچەکە

تەنگژەی غەززە تەنها لە سنووری فەلەستین نەمایەوە. سنوورەکانی لوبنان بوونە بەرەی شەڕی کراوە لە نێوان ئیسرائیل و حزبوڵڵا، هێرشەکانی حوسییەکان لە دەریای سووردا زیانی گەورەی بە بازرگانیی نێودەوڵەتی گەیاند، و ئێرانیش راستەوخۆتر هاتە ناو حیساباتە ئەمنییەکانی ناوچەکەوە.

ململانێکان گەیشتنە لوتکە لە 28ی شوباتی رابردوودا، کاتێک ئیسرائیل و ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا هێرشێکی سەربازیی هاوبەشیان کردە سەر ئێران.

چەمکی نوێی دادپەروەری و ئایندە

لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، ئەم جەنگە دۆسیەی فەلەستینی هێنایەوە پێشەوە و دامەزراوە دادوەرییەکانیشی تووشی تاقیکردنەوە کرد؛ لە نۆڤەمبەری 2024دا دادگای تاوانی نێودەوڵەتی (ICC) بڕیاری دەستگیرکردنی بۆ بنیامین نەتانیاهۆ و یوئاف گالانت، وەزیری بەرگریی پێشوو دەرکرد بە تۆمەتی ئەنجامدانی تاوانی جەنگ.

لە هەمان کاتدا دۆسیەی ئەفریقای باشور دژی ئیسرائیل لە دادگای دادپەروەریی نێودەوڵەتی (ICJ) وەک خۆی بەردەوامە.

دوای سێ ساڵ، 7ی تشرینی یەکەم وەک وەرچەرخانێک لە مێژوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا دەمێنێتەوە. هەرچەندە ئاگربەست بەدەست هاتووە، بەڵام تاقیکردنەوەی راستەقینەی ساڵانی داهاتوو لەوەدایە کە ئایا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەتوانێت ئەم بێدەنگییە کاتییەی چەکەکان بگوێزێتەوە بۆ پرۆسەیەکی سیاسیی بەردەوام کە مافی گەلی فەلەستین بپارێزێت و ئایندەی ناوچەکە لە شڵەژانی بەردەوام رزگار بکات؟

ئاڵۆزییە سەربازی و سیاسییەكان لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بە خێراییەكی زۆر روو لە هەڵكشان دەكەن، لە كاتێكدا 217 رۆژ بەسەر هەڵگیرسانی شەڕی وێرانكەری نێوان واشنتۆن و تاراندا تێپەڕ دەبێت، هیچ ئاسۆیەكی روون بۆ هێوربوونەوەی رەوشەكە بەدی ناكرێت؛ بەڵكو بەرەكانی جەنگ فراوانتر بوون و كاریگەریی راستەوخۆیان لەسەر گەروە ئاوییەكان و بازاڕەكانی وزەی جیهانی داناوە.

لێپرسراوانی كەنداو و یەمەن بە ئاژانسی رویتەرزیان راگەیاندووە، سعودیە بە ئامادەبوونی لێپرسراوانی هەرێمی و رۆژئاوایی پلان بۆ هێرشكردنە سەر چەكدارانی حوسییەكانی یەمەن دادەڕێژێت، كە تێیدا لێكۆڵینەوە لە چەند بژاردەیەك دەكرێت لەوانە ئۆپراسیۆنێك لەسەر بەنداوی دەریای سور بۆ دابینكردنی ئاسایشی رێڕەوی كەشتیوانی لە دەریاكەدا یان دەستپێكردنی هێرش لەسەر چەندین بەرەی جیاواز و سەرتاسەری یەمەن بگرێتەوە.

ئاژانسەكە راشیگەیاندوە، شەش كەس كە ئاگاداری ئامادەكارییەكانن بۆ ئۆپراسیۆنەكە  رایانگەیاندووە، چاوەڕوان دەكرێت لە هەفتەكانی داهاتوودا ئۆپراسیۆنەكانی سعودیە دەستپێبكات، هێزە یەمەنییەكان كە زیاتر لە 100 هەزار چەكدار كۆكراوەتەوە سەركردایەتی ئۆپراسیۆنەكە دەكەن لەسەر زەوی سعودیەوە و هاوپەیمانەكانیشی بە هێرشە ئاسمانیەكان بەشداری دەكەن.

ئەو سەرچاوانە ئاماژەیان بەوەشكردوە، هاوپەیمانانی سعودیە رۆڵێكی راستەوخۆ بگێڕن لە ئۆپراسیۆنە جەنگییەكاندا، ئەمریكا لە ئێستادا زانیاری هەواڵگری بۆ ئۆپراسیۆنەكان لە یەمەن دابین دەكات، و هەندێك لە وڵاتانی هەرێمی و ئەوروپیش هاوكاری سەربازی كە زۆربەی بەرگریكارانەیە پێشكەشی سعودیە دەكەن.

ئەم پێشهاتانە لە كاتێكدایە، پێنتاگۆن جموجۆڵە سەربازییەكانی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چڕتر كردووەتەوە، بەپێی زانیارییەكانی ئەسۆشیەت پرێس ئەمریكی، واشنتۆن سێیەم كەشتیی فڕۆكە هەڵگری رەوانەی رۆژهەڵاتی ناوەراست كردوە، كە ئەوەیش كەشتیی تیۆدۆر رۆزڤێڵتە، لەگەڵ گەیشتنی لەگەڵ كەشتیە فرۆكەهەڵگرەكانی دیكەی ئەمریكا كە جۆرج دبلیو بوش و جۆرج واشنتۆن جێگیردەكرێت، بەوەش نۆ هەزار سەربازی تری ئەمریكا زیاد دەبێت لە رۆژهەڵاتی ناوەراستدا.

جگە لەوەش، بەپێی ماڵپەڕی ئەكسیۆسی ئەمریكا سیستەمی مووشەكیی پاتریۆتی رەوانەی سعودییە و قەتەر كردووە بۆ پاراستنی دامەزراوەكانی نەوت و گاز، شارەزایانی سەربازی ئاماژە بەوە دەكەن، ئەم كۆكردنەوەی هێزە ئامانجی پەستانخستنە سەر تارانە بۆ گەڕانەوە بۆ سەر مێزی دانوستان، هاوكات بژارەی سەربازیی بەرفراوانتر دەداتە واشنتۆن ئەگەر دیپلۆماسی سەركەوتو نەبێت.

روداوی تێكچوونی رەوشی فڕۆكەی كۆمپانیای فلای دوبەی كە لە دوبەیەوە بەرەو تەلئەبیب بەڕێوەبوو و ناچار بوو بە شێوەیەكی بەپەلە لە فڕۆكەخانەی تەبووك لە سعودیە بنیشێتەوە، كاردانەوەی بەرفراوانی لەسەر ئاستی ناوچەكە و جیهان لێكەوتەوە.

لە كاتێكدا لێكۆڵینەوە رەسمیەكان لەلایەن لایەنە پەیوەندیدارەكانی سعودیە، ئیمارات و هیندستانەوە هێشتا كۆتاییان نەهاتووە، رۆژنامە و ناوەندە شیكارییەكان بە تایبەتیش رۆژنامەی هائارتیس ئاماژە بەوەدەكەن، بەنیامین ناتانیاهۆ، سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل، دەستیكردووە بە وەبەرهێنانی سیاسیی گەورە لەم روداوەدا و بەراوردی دەكات بە هێرشەكانی 11ی سپتێمبەر.

نتنیاهۆ راشیگەیاندوە، ئیمارات رازی بووە ئیسرائیل بەشداری لە لێكۆڵینەوەكاندا بكات، لەگەڵ ئەوەی ناتانیاهۆ دانی پێدانا كە هیچ زانیارییەكی هەواڵگرییان پێشوەختە نەبووە و بەڵگەی راستەوخۆ نییە، بەڵام رایگەیاند، بەزوویی دەیزانی ئەگەر ئێران لە پشتی ئەم هەوڵەوە بووایە.

بەپێی زانیارییەكانی ماڵپەڕی "فڵایت رادار 24 یش، فڕۆكەكە لە بەرزیی 34 هەزار پێیەوە لە ماوەی تەنها یەك خولەكدا دابەزیوە بۆ كەمتر لە 17 هەزار پێ، بەوەش فرۆكەوانەكە توانیوەتی فڕۆكەكە 174سەرنشینی ناوفرۆكەكە رزگاربكات كە 166یان ئیسرائیلی بوون.

شایەتحاڵییەكان ئاماژە بەوە دەكەن، یاریدەدەری فڕۆكەوانەكە كە بە رەگەز عومانییە هێرشی كردووەتە سەر فڕۆكەوانە سەرەكییەكە سمیت ماتشار، هاووڵاتی هیندی و بە چەقۆ برینداری كردووە بە مەبەستی كۆنتڕۆڵكردنی فڕۆكەكە و خستنەخوارەوەی، پاشان چەند سەرنشینێك توانیویانە بچنە ناو قۆبەی فڕۆكەكەوە، دەستبەسەر یاریدەدەری فڕۆكەوانەكەدا بگرن و بیبەستنەوە.

چوارچێوەی لێكۆڵینەوەكان لە نێوان نێودەوڵەتی و ئیسرائیلدا جیاوازییەكی بەرچاوی تێدا بەدی دەكرێت، لایەنی پەیوەندیدار هەڵوێست و داوكاری رەسمی كۆمپانیای فلای دوبەی رایگەیاند، ئەنجامی ئاڵۆزییەكە دیار نییە و رووداوەكە لەژێر لێكۆڵینەوەدایە.

داواكاری گشتی ئیماراتیش فەرمانیكرد بە دەستپێكردنی لێكۆڵینەوە بۆ زانینی ئەوەی ئایا پەیوەندی بە چالاكی تیرۆریستییەوە هەیە یان نا.

لە لایەكی ترەوە، لایەنە ئەمنییەكانی ئیسرائیل و سعودیە دانیان بەوەدانا كە لە لێكۆڵینەوە سەرەتاییەكانی سعودیەدا هیچ بەڵگەیەك نەدۆزراوەتەوە كە سەلمێنەری دەستوەردانی رێكخراوێكی تیرۆریستی یان دەوڵەتێك بێت.

بەڵام دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا رایگەیاند، پێدەچێت یاریدەدەری فرۆكەوانەكە تیرۆرست بوبێت ئەمە جگە لەوەی هەر زوو وەزیرە توندڕەوەكانی ئیسرائیل وەك وەزیری بەرگری و ئابووری روداوەكەیان دەستبەجێ وەك هێرشی جیهادی و هەوڵێك بۆ كوشتنی ئیسرائیلییەكان لەقەڵەمدا.

روداوی فڕۆكەی فلای دوبەی رەهەندێكی مرۆیی و ئەمنی مەترسیداری هەبوو، كە بە سەلامەتی سەرنشینان كۆتایی هات، بەڵام خێرا بووە كارتێكی فشار و بانگەشەی هەڵبژاردن لە ناوخۆی ئیسرائیلدا، لە كاتێكدا لێكۆڵینەوە رەسمیەكانی سعودیە، ئیمارات و ئەمریكا بەردەوامن و تا ئێستا هیچ دەستێكی دەرەكی یان رێكخراو نە سەلمێنراوە.

لە دوای زیاتر لە شەش مانگ لە جەنگ، تائێستا ئاسۆی كۆتایی هاتنی جەنگی نێوان ئەمریكا  و ئێران دیار نییە، دوای توندكردنەوەی گەمارۆكانی سەر ئێران، كە واشنتۆن بە ستراتیژیی نوێ لە دژی ئێران ناویبردووە، تارانیش پلانێكی نوێی جەنگ بە هێرشی پێشوەختە لە دژی ئەمریكا پەیڕەو دەكات.

شەوی رابردوو دەرخەری ئەوە بوو، هاوشێوەی ئەمریکا، ئێران ستراتیژیی سەربازی گۆڕی و بۆیەکەمجار دەستی کرد بە هێرشکردنە سەر بنکە ئەمریکییەکان لە ناوچەکەدا، بە تایبەتی بنکەی سەربازی ئەو وڵاتە لە ئوردن.

لە شەش مانگی رابردودا، بەردەوام ئێران چاوەڕوانی ئەمریکا بوو هێرشی بکاتە سەر و دواتر وەڵامی بداتەوە، بەڵام شەوی رابردوو هاوکێشەکە پێچەوانە بوەوە و ئێران هێرشی ئەنجامدا!

وتەبێژی سوپای ئێران رایگەیاند، سەردەمی چاوەڕوانکردنی دەستپێشخەرییەکانی ئەمریکا کۆتایی هاتووە و لەمەودوا تاران یەکەم لێدان دەوەشێنێت.

بەجۆرێک هەر بنکەیەکی ئەمریکی فڕۆکەی لێوە بفڕێت بۆ هێرشکردنە سەر ئێران دەستبەجێ دەکرێتە ئامانج.

میدیاکانی ئەمریکاش ئاماژە بەوەدەکەن، ئەگەر لە رابردودا خاڵی بەهێزی ئێران خێرا وەڵامدانەوەی هێرشەکانی ئەمریکا بوو بێت، ئێستا بە ناچارکردنی ئەمریکا بۆ بەرەنگاربوونەوەی هێرشی پێشوەختە، هاوکێشەکە بەتەواوەتی پێچەوانە دەبێتەوە.

لێپرسراوانی ئێرانیش دەڵێن؛ ئەمە پەیامێکی راستەوخۆ بوو بۆ دۆناڵد ترەمپ، کە کۆنتڕۆڵکردنی کاتی جەنگ و یارییەکەی لەدەست دەرچوە و بنکە سەربازییەکانی لە کارتێکی فشارەوە بونەتە ئامانجی ئاشکرا.

گەرچی بەردەوام سەرۆکی ئەمریکا دەڵێت؛ بەهێزترین هێزیان لە جیهاندا هەیە، بەڵام  شارەزایانی سەربازی نایشارنەوە ئەم پێشهاتە نوێیانە  شکۆی هێزی ئەمریکای خستووەتە ژێر پرسیارەوە. 

گەروی هورمز، کە لێپرسراوانی ئێران بە چەکی ئەتۆمی دەستیان ناوی دەبەن، لەیەک کاتدا بوەتە کلیل و قوفڵی جەنگەکە.

تاران بەردەوام دەڵێت؛ لە ژێر کۆنتڕۆی خۆیدایە و دۆناڵد ترەمپیش، بەردەوام جەختی لە کۆنتڕۆڵکردنی گەروەکە کردوەتەوە لەلایەن ئەمریکاوە، گەرچی کۆتا لێدوانی جیاواز بوو کاتێک پاشەکشەی لەو بانگەشەیە کرد و رایگەیاند،  بەم زوانە جێگرەوەکانی گەروی هورمز زۆر دەبن؛ ئەمەش ئاماژەیەکە بۆ ئەوەی واشنتۆن هەست بە مەترسییەکانی تاران دەکات لەسەر ئەو رێڕەوە ئاوییە ستراتیژییە.

هاوکات بەپێی راپۆرتێکی رۆژنامەی نیویۆرک تایمزی ئەمریکی، کە لە زاری هەڵسەنگاندنە هەواڵگرییەکانی ئەمریکاوە بڵاویکردوەتەوە، دەڵێت؛ ئێران متمانەی بەخۆی زیاتر بووە بەراورد بە پێش جەنگەکە و هەوڵدەدات درێژەی پێبدات تا واشنتۆن شەکەت بکات و فشارەکانی سەر ترەمپ لە ناوخۆی ئەمریکا زیاتر بێت.

ئەمریکا کە بەپێی شیکارییەکان توانای بەرگەگرتنی ئێران و روبەڕوبونەوەی سزا ئابورییەکانی بە کەم خەمڵاندووە، لە ئێستادا لەبەرانبەر واقیعێکی نوێدایە؛ تاران نە ئامادەییی رێککەوتنی گشتگیری هەیە و نە پاشەکشە دەکات

هەڵسەنگاندنەکان دیاری دەکەن، لەدوای توندکردنی گەمارۆ ئابورییەکان ئەمریکا بۆسەر ئەو وڵات، لە هەفتەکانی ئایندەدا تاران فشارەکانی زیاتر دەکات  بە هێرشکردنە سەر کەشتییەکان لە گەروی هورمز، لێدانی ژێرخانی وڵاتانی ناوچەکە و ئەنجامدانی هێرشی ئەلیکترۆنی، هاوشێوەی ئەو هێرشەی مانگی تەموز، کە زیاتر لە 100 سیستمی ئاوی لە ئەمریکا کردە ئامانج.

پێشبینی دەکرێت ئەمریکا، کە یەکێکە لە زلهێزەکانی جیهان دەستەوەستان نەبێت و وەڵامی یەکلاکەرەوەی هەبێت، بەڵام ئەگەر تاران ئەمەی بۆ بچێتە سەر، ئەوا هاوکێشەکان پێچەوانە دەبنەوە، تاران یارییەکە بە زمانێکی نوێ بەڕێوەدەبات، کە بنەماکەی هێرشی کتوپڕی سەربازی و گرانکردنی باجی بەردەوامی جەنگەکەیە لەسەر ئەمریکا.

پێشکەوتنە خێراکانی تەکنەلۆژیا و ژیریی دەستکرد کێشەیەکی نوێیان بۆ بازاڕی کاری جیهانی دروست کردووە، بەپێی نوێترین راپۆرتی رێکخراوی کاری نێودەوڵەتی (ILO)، رێژەی بێکاری لە نێو گەنجاندا بە تایبەتی لەو وڵاتانەی خاوەنی ئابوورییەکی بەهێزن، رووی لە بەرزبوونەوە کردووە.

لە راپۆرتە ساڵانەکەیدا کە بەبۆنەی رۆژی جیهانیی گەنجانەوە بڵاوکراوەتەوە، رێکخراوی کاری نێودەوڵەتی رایگەیاندووە کە رێژەی بێکاری بۆ تەمەننی نێوان 15 بۆ 24 ساڵ لە ساڵی 2025دا گەیشتووەتە 12.4٪، لە کاتێکدا لە ساڵی 2024دا 12.3٪ بووە. بەپێی ئەم ئامارە، لە ئێستادا زیاتر لە 67 ملیۆن گەنج لەسەر ئاستی جیهاندا بێکارن.

دەستدەستکەوتەکانی ڕاپۆرتەکە ئاماژە بەوەش دەکەن کە رێژەی ئەو گەنجانەی کە نە کار دەکەن، نە دەخوێنن و نە بەشداری هیچ خولێکی مەشق و راهێنان دەکەن، بەرزبووەتەوە بۆ 20٪، کە زیاتر لە 257 ملیۆن گەنج دەگرێتەوە. شارەزایانی رێکخراوەکەش پێشبینی دەکەن رێژەی بێکاریی گەنجان لە ساڵانی 2026 و 2027 لە دەوروبەری 12.3٪ جێگیر بێت.

کاریگەریی ژیریی دەستکرد لەسەر هەلی کار

فراوانبوونی رۆڵی ژیریی دەستکرد ئاسۆی داهاتووی کاری گەنجانی گۆڕیوە. ئەو پیشانەی پێشتر دەروازەی سەرەکی بوون بۆ چوونە ناو بازاڕی کار — وەک بوارەکانی کارگێڕی، خزمەتگوزاری، فرۆشتن، پیشەسازی و هەندێک پیشەی تەکنیکی —روویان لە کەمی کردووە.

لەبارەی مەترسییەکانی ئەم دیاردەیەوە، (سوکتی داسگوپتا)، بەڕێوەبەری بەشی دامەزراندن و مەشق لە رێکخراوی کاری نێودەوڵەتی ڕایگەیاند: "6.1٪ی ئەو کۆمپانیا و پیشانەی کە کەسانی تەمەن 15 بۆ 29 ساڵ کاری تێدا دەکەن، ئێستا بەشێکی زۆری ئەرکەکانیان راستەوخۆ لە رێگەی ژیریی دەستکردەوە رایی دەکەن، ئەمەش مەترسیی بێکاربوونی گەنجانی زیاتر کردووە."

داسگوپتا ئاماژەی بەوەش کرد، ئەگەر تەنها 10٪ی ئەو کارانە بە تەواوی رادەستی ژیریی دەستکرد بپێردرێن و پێویستیان بە دەستی کاری مرۆیی نەمێنێت، ئەوا زیاتر لە 5 ملیۆن و 600 هەزار گەنج (بەتایبەت لە وڵاتە دەوڵەمەند و پێشکەوتووەکان) رووبەڕووی مەترسیی بێکاری، ناچاربوون بە گۆڕینی پیشەکەیان، یان دوورکەوتنەوە لە بازاڕی کار دەبنەوە.

سەرباری ئاڵۆزییە سەربازییەکان و ئاستەنگە لۆجیستییەکان، عیراق لە سەرەتای مانگی موحەڕەمەوە پێشوازی لە نزیکەی پێنج ملیۆن زیارەتکار کردووە بۆ بەشداری لە رێوڕەسمەکانی چلەی ئیمام حسێندا.

بەپێی وتەی شارەزایانی ئابووری، ئەگەرچی ئەم ژمارەیە بەراورد بە ساڵانی رابردوو دابەزینی بەخۆیەوە بینیوە، بەڵام هێشتا دەرفەتێکی زێڕینە بۆ بووژاندنەوەی ئابووریی وڵات کە بەهۆی کێشەکانی پلاندانان و تێکچوونی بارودۆخی ناوچەکەوە بەتەواوی نەقۆستراوەتەوە.

نزیکەی ٥ ملیۆن زیارەتکار و ڕێکاری ئەمنی

بەپێی دوا ئامارەکانی بارەگای کۆنترۆڵکردنی رێوڕەسمەکانی چلەی ئیمام حسێن لە نووسینگەی فەرماندەیی گشتیی هێزە چەکدارەکانی عیراق، ژمارەی ئەو زیارەتکارانەی لە یەکەم رۆژی مانگی موحەڕەمەوە تاوەکو ئێستا هاتوونەتە وڵات گەیشتووەتە چوار ملیۆن و 887 هەزار و 660 کەس.

دەسەڵاتدارانی بەغداد ئاماژەیان بەوە کردووە کە پلانێکی ئەمنی چڕ و توندیان بۆ پاراستنی گیانی زیارەتکاران و پێشکەشکردنی خزمەتگوزاری پێویست جێبەجێ کردووە.

کاریگەریی جەنگ و ئاستەنگە ئابوورییەکان

لە لایەکی ترەوە، سەرکردەکانی کەرتی گەشتوگوزار و میوانداری لە شارەنی نەجەف وکەربەلا ئاماژە بە بەربەستەکان دەکەن.

ئەزهەر کلش، جێگری سەرۆکی رابیتەی هۆتێلەکان لە پارێزگای کەربەلا، رایگەیاند کە ئاڵۆزی و جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران کاریگەرییەکی راستەوخۆ و نەرێنی لەسەر ئاستی هاتنی زیارەتکاران دروستکردووە، بەتایبەتی لە رووی ئاستەنگی دەستکەوتنی ڤیزا و سستبوونی جوڵەی فڕۆکەوانی.

کلش جەختیشی کردەوە: جەنگ تەنیا هۆکار نییە، بەڵکو "لاوازیی پلاندانانی حکومەت و ئیدارەکان" هۆکارێکی سەرەکییە بۆ ئەوەی بەپێی پێویست سوود لەم دەرفەتە ئابوورییە وەرنەگیرێت.

هەروەها سائیب ئەبو غەنیم، سەرۆکی کۆمەڵەی هۆتێلەکانی نەجەف روونی کردەوە کە 80٪ی داهاتی ناوخۆیی شاری نەجەف راستەوخۆ پشت بە زیارەتکاران دەبەستێت.

ئەبو غەنیم ئاشکرای کرد کە سەرباری ملیۆنیبوونی ژمارەی زیارەتکارانی ئەمساڵ، بەڵام ئاستی داهاتەکە بەراورد بە ساڵانی پێشوو بە شێوەیەکی بەربلاو کەمی کردووە.

 

گەشتیاریی ئایینی سەرچاوەیەکی فەرامۆشکراوی داهات

عیراق ساڵانە پێشوازی لە ملیۆنان زیارەتکار دەکات کە سەردانی مەزارگە و شوێنە ئایینییەکانی شارەکانی کەربەلا، نەجەف، کازمییە و سامەڕا دەکەن.

بەپێی ئامارە فەرمییەکانی گەشتوگوزار، ساڵی رابردوو ژمارەی گەشتیاران لە عیراق گەیشتە نزیكەی 10 ملیۆن کەس، کە 85٪یان گەشتیاری ئایینی بوون و داهاتێکی چەندین ملیۆن دۆلارییان بۆ وڵات دەستەبەر کردبوو.

شارەزایانی ئابووری دووپاتی دەکەنەوە کە ئەگەر حکومەتی عیراق ژێرخانی کەرتی گەشتوگوزاری ئایینی ببووژێنێتەوە و گەشەی پێبدات، ئەم کەرتە دەتوانێت ساڵانە چەندین ملیار دۆلار داهات بۆ خەزێنەی دەوڵەت دابین بکات و ببێتە جێگرەوەیەک بۆ رزگاربوون لە پشتبەستنی تەواوەتی بە داهاتی نەوت..

كێوی پیكاكس لە زنجیرە چیاكانی زاگرۆس، ئەو كێوەی لەپشت ئێرانەوە وەستاوە بۆ پاراستنی بەرنامە ئەتۆمییەكەی.

زیاتر لە ساڵێك بەسەر جەنگی 12 رۆژەی نێوان ئەمریكا و ئێران و ئیسرائیلدا تێپەڕیوە و هێشتا ئاگری جەنگی 40 رۆژەش ژیلەمۆیەكە نەبووە بە خۆڵەمێش، كە لە هەر ساتێكدا بێت دەكرێت ئاگرێكی گەورە بەدوای خۆیدا بهێنێت، بەڵام بەشێكی سەرەكی ئەوەی ئەمریكا و ئیسرائیل جەنگیان دژ بە ئێران بۆ هەڵگیرساندووە، تاران نەك هەر دەرسبەرداریی نابێت، بەڵكو توندتر دەستی پێوەگرتووە و دەیپارێزێت.

دوایین راپۆرتی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵی ئەمریكی لە زاری چەند لێپرسراوێكی باڵای ئەمریكی و ئیسرائیلییەوە ئاشكرای كردووە، ئێران لەدوای جەنگی 12 رۆژەوە بە هەزاران ئامێری سەنتەرفیوجی بۆ تونێلە قوڵەكان و داڵانی كێوی پیكاكس گواستووەتەوە لە زنجیرە چیاكانی زاگرۆس.

كێوەكە بە دووری دوو كیلۆمەتر دەكەوێتە باشوری بنكەی ئەتۆمیی نەتەنز و هەزار و 608 مەتر لەسەر ئاستی دەریاوە بەرزە، چەندین تونێلی قوڵ و تۆكمە لەخۆ دەگرێت و بە پێگەیەكی ئەتۆمی نوێ و قایمكراوی ئێران دادەنرێت.

پێگەی هەواڵگریی ئیسرائیل ئاماژەی بەوە كردووە، دوای ئەوەی فڕۆكە جەنگییەكانی B-52ی ئەمریكی و هێزەكانی ئیسرائیل هێرشیان كردە سەر سێ دامەزراوەی سەرەكیی ئەتۆمیی ئێران، تاران ئەو هەنگاوەی ناوە.

وێنەی مانگە دەستكردەكان كە لە كۆتایی مانگی حوزەیرانی ئەمساڵدا گیراون، ئاماژە بە جوڵەی بەردەوامی بارهەڵگر و چەند ئامێرێك دەكەن لە ناوچەكەدا و دەردەكەوێت چەند تونێلێك لە قوڵایی نزیكەی 100 مەتر لەژێر زەویدا هەڵكەنراون، كە ئەوەش  وادەكات لە دامەزراوەی ئەتۆمیی فۆردۆ قوڵتر و قایمتر بێت و راستەوخۆ بە ئامانجگرتنی لە رێگەی هێرشی ئاسمانییەوە زۆر سەخت بێت.

بڵاوكردنەوەی ئەو راپۆرتە هاوكاتە لەگەڵ هەڕەشەكانی دۆناڵد ترەمپ، كە هەفتەی رابردوو رایگەیاند، كێوی پیكاكس دەكەن بە ئامانج و تونێلەكانی لەناو دەبەن. وتیشی، بە ئێرانییەكان دەڵێین ئامادە بن.

ئەم هەنگاوەی ئێرانیش بە واتای ئەوە دێت، تاران نەك ئامادە نییە دەست لە بەرنامە ئەتۆمییەكەی هەڵبگرێت وەك لە رێككەوتنەكاندا ئەمریكا و ئیسرائیل داوای دەكەن، بەڵكو لەدوای جەنگی 12 رۆژەی حوزەیرانی ساڵی رابردووەوە، بە جددی كاری كردووە بۆ پاراستنی و هەموو ئەگەرێكی بۆ هەڵگیرسانەوەی جەنگ لەبەرچاو گرتووە.

بەپێی راپۆرتێكی رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ، ئێران شێوازی هێرشە موشەكییەكانی گۆڕیوە بۆ تێپەڕاندنی سیستەمە بەرگرییەكانی ئەمریكا، ئەوەش بە بەكارهێنانی موشەكی زۆر خێرا كە توانای مانۆڕدانیان هەیە لە كاتی ئاڕاستەكردنیاندا بۆ سەر ئامانجەكان، ئەمەش وایكردووە بتوانێت شوێنە هەستیارەكان بپێكێت.

رۆژنامە جەختیكردوەتەوە، لێپرسراونی ئەمریكی نیشانەی پرسیاریان لەسەر سەركەوتنی ئێران لە پێكانی ئامانجە هەستیارەكان داناوە و گومان دەكەن كە تاران پاڵپشتیی هەواڵگری یان تەكنیكی و زانیاری پێكانی ئامانجەكانی لەلایەن روسیا یان چینەوە پێگەیشتبێت، هەرچەندە تا ئێستا بەڵگەیەكی ئاشكرا لەمبارەیەوە نەخراوەتەڕوو.

ئەو موشەكانەی لە راپۆرتەكەدا ئاماژەیان پێكراوە بەرگرییەكانی ئەمریكا تێدەپەڕێنن، بە گشتی سەر بە نەوەی نوێی موشەكە بالیستی وكرووزەكانی ئێرانن، یان ئەو موشەكانەن كە لە جۆری "هایپەرسۆنیك"یان خاوەن كڵاوەی مانۆڕكەر مارڤی ئەژمار دەكرێن.

موشەكە باوەكان رێڕوویەكی كەوانەیی دیاریكراو دەگرنەبەر كە كۆمپیوتەرەكانی بەرگری ئاسمانی وەك سیستەمی پاتریۆت یان تاد دەتوانن پێشبینی شوێنی كەوتنیان بكەن.

بەڵام ئەو موشەكە نوێیانە لە كاتی دابەزیندا بە خێراییەك زیاتر لە پێنج هێندەی خێرایی دەنگ دەجووڵێن و دەتوانن ئاڕاستەی خۆیان بگۆڕن، ئەمەش ناسینەوە و پێكانینان لەلایەن ڕاداری بەرگرییەوە زۆر قورس دەكات.

رۆژنامەكە راشیگەیاندوە، گومانی لێپرسراوانی ئەمریكا لە هاوكاریی چین و روسیا بۆ ئێران لە چەند خاڵێكدا خۆی دەبنێتەوە، لەوانەلە لایەنی روسیاوە پاڵپشتی تەكنیكی و ئەزموونی دەكرێت، دوای شەڕی ئۆكراین و بەكارهێنانی درۆنی ئێرانی لەلایەن روسیاوە، پەیوەندی سەربازیی نێوانیان گەیشتە بەرزترین ئاست، وسیا خاوەنی پێشكەوتووترین تەكنەلۆژیای موشەكی هایپەرسۆنیكە گومان دەكرێت زانیاریی تاقیكردنەوەكان یان سیستەمی ڕێنوێنیكردنی دابێتە ئێران.

لە لایەنی چینەوە پاڵپشتی مانگی دەستكرد و ئەلیكترۆنی دەكرێت، چین خاوەنی تۆڕی مانگی دەستكردی "بیدیۆوەی"ە كە ركابەری سیستەمی جی پی ئێسی ئەمریكی دەكات، بۆ پێدانی زانیاریی وردی جوگرافی و ناسینی شوێنی بنكە سەربازییەكانی ئەمریكا لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست، ئێران پێویستی بە هاوكاریی دەزگا سیستەمییە پێشكەوتووەكانی هاوشێوەی چینی هەیە.

ئەو بنكە ئاسمانییە كە كراوەتە ئامانج، یەكێكە لە گرنگترین و ستراتیژیترین بنكەكانی هێزی ئاسمانی ئەمریكا و هاوپەیمانان لە ناوچەكەدا، وەك چەقی ئۆپەراسیۆنە ئاسمانییەكانی ئەمریكا كاردەكات بۆ چاودێریكردنی ناوچەكە، و لێدانی ئەو بنكەیە بە وردی، پەیامێكی روونی ئێرانە بۆ واشنتۆن كە هیچ بنكەیەكی ئەمریكی لە ناوچەكەدا تەنانەت ئەوانەش كە لە پشت هێڵەكانی پێشەوەی شەڕن و سیستەمی بەرگری بەهێزیان هەیە پارێزراو نین.

بەڵام سەرەڕای بەردەوامی هێرشە رێژەییەكان، شرۆڤەكاران پێیان وایە كە هەردوولا تا ئێستا خۆیان لە خلیسكانی ناو شەڕێكی گشتگیر بەدوور گرتووە، بەڵام هۆشداری دەدەن كە بەردەوامبوونی ئەم گرژییە قۆناغ بە قۆناغە رەنگە دۆخەكە بەرەو خولگەیەكی مەترسیداری پەرەسەندن ببات كە كۆنترۆڵكردنی قورس بێت.

ساڵێك بەسەر رێوڕەسمی مێژوویی لەناوبردنی چەك لەلایەن پارتی كرێكارانی كوردستانەوە لە ئەشكەوتی جاسەنەی سلێمانی و جێبەجێكردنی بڕیاری كۆتاییهێنان بە خەباتی چەكداریی تێپەڕدەبێت، بەڵام بەهۆی بەربەستە یاساییەكان لە توركیا و هەموارنەكردنەوەی دەستووری وڵاتەكە پڕۆسەی ئاشتی بە سستی بەڕێوەدەچێت.

ساڵێك لەمەوبەر و بەدیارییكراوی لە 11ی تەمموزی 2025دا، 30 گەریلای ئەندامی گروپی ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتی كە پێكهاتبوون لە 15 ژن و 15 پیاو، بە پێشەنگی بەسێ هۆزات، هاوسەرۆكی كۆنسەی بەڕێوەبەریی كۆما جڤاكێن كوردستان-كەجەكە، بۆ دەستپێكردنی پرۆسەی ئاشتی لە ئەشكەوتی جاسەنە لە سنووری پارێزگای سلێمانی چەكەكانیان لەناوبرد.

ئەو گروپە لەو چالاكیەیاندا، كە بە گرنگترین هەنگاوی پڕۆسەی ئاشتی لە باكووری كوردستان و توركیا دادەنرێت رایاگەیاند، لە ئێستا بەدواوە لەپێناوی ئازادی و دیموكراسی و سۆسیالیزم لە چوارچێوەی یاسا و دەستووردا، چەكەكانی خۆیان بە ئیرادەی ئازادی خۆیان لەناودەبەن.

دەستپێكی پڕۆسەی ئاشتی و بڕیاری كۆتاییهێنان بە خەباتی چەكداریی بە شێوەیەكی كردەیی لە 1ـی تشرینی یەكەمی 2024، بە تەوقەیەكی دەوڵەت باخچەلی، سەرۆكی پارتی بزووتنەوەی نەتەوەیی توركیا-مەهەپە لەگەڵ پەرلەمانتارانی پارتی یەكسانی و دیموكراسی گەلان-دەم پارتی لە پەرلەمانی توركیا دەستیپێكرد.

دواتریش عەبدوڵا ئۆجەلان، رێبەری زیندانیكراوی پارتی كرێكارانی كوردستان-پەكەكە لە بانگەوازێكی مێژوویدا، لەژێر ناوی پەكەكە و كۆتاییهێنان بە خەباتی چەكداریی، بانگەوازی "ئاشتی و كۆمەڵگەی دیموكراتیی" لە 27ـی شوباتی 2025دا راگەیاند و پەكەكەش لە وەڵامی بانگەوازەكەدا لە رۆژانی 5 و 7ـی ئایاری 2025، كۆنگرەی 12ـەمینی خۆی بەست و تیایدا بڕیاریدا كۆتایی بە خەباتی چەكداری بهێنێت.

وەك جێبەجێكردنی بڕیارەكانی كۆنگرەكەش، لە 11ـی تەمموزی 2025دا، لەبەردەم ئەشكەوتی جاسەنە لە سنووری پارێزگای سلێمانی، رێوڕەسمێكی سیمبولی بۆ چەكسوتاندن بەڕێوەچوو، ئەوەش دوای بڵاوبوونەوەی پەیامێكی ڤیدیۆیی ئۆجەلان كە یەكەمین دەركەوتنی بوو لە دوای ساڵی 1999ـەوە.

سووتاندنی چەك لەلایەن ئەو گرووپەی پەكەكەوە كاردانەوەی زۆری ناوخۆیی ونێودەوڵەتی لێ كەوتەوە و پێشوازییەكی بەرفراوانی لێكرا.  گرنگترینیشیان جەختكردنەوەی بافڵ جەلال تاڵەبانی، سەرۆكی یەكێتیی نیشتمانیی كوردستان بوو لەسەر ئەوەی، سوتاندنی چەك لەلایەن پەكەكەوە لە سلێمانی هەنگاوێكی مێژووییە.

رەجەب تەیب ئەردۆغان سەرۆك كۆماری توركیاش وتی، پڕۆسەی سوتاندنی چەكەكان هەنگاوێكی گرنگ بوو لە هەوڵەكانی گەیشتن بە پڕۆسەی ئاشتی. هەر یەك لە وەزارەتەكانی دەرەوەی عیراق و ئەمریكاش پێشوازیان لە هەنگاوەكەی پەكەكە كرد و بە دەرفەتێكی راستەقینەیان زانی بۆ بەدیهاتنی ئاشتی و سەقامگیریی لە ناوچەكەدا.

سەرەڕای تێپەڕبوونی ساڵێك بەسەر ئەو رێوڕەسمەدا، هێشتا هیچ یاسایەكی تایبەت بە پڕۆسەی ئاشتی یان گەڕانەوەی ئەندامانی پەكەكە  بۆ توركیا دەرنەچووە. كەجەكەش ئاماژەی بەوە كردووە، هیچ تێڕوانینێكی ئۆجەلان و پارتەكەیان لەسەر دەقە یاسایی و دەستوورییەەكان بە هەند وەرنەگیراوە، بەبێ بەخشینی مافی هیوا و دەستەبەركردنی ئازادیی فیزیكی بۆ ئۆجەلان، كەس ناتوانێت بڕیاری چەكدانانی تەواوەتیان پێ جێبەجێبكات یان واقعێكی لەو جۆرەیان بەسەردا بسەپێنێت.

پەلەكردنی ناتانیاهۆ بۆ چاوپێكەوتنی ترەمپ سەرنجی میدیاكانی راكشاوە بەڵام پرسیارەكە ئەوەیو هۆكاری ئەو پەلەی ناتانیاهۆ بۆ ئەو كۆبونەوەیە چییە.

نووسینگەی بنیامین ناتانیاهۆ سەرۆك وەزیرانی ئیسرائیل، هەوڵێكی چڕوپڕ دەدات بۆ رێكخستنی كۆبوونەوەیەك لەگەڵ دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە زووترین كاتدا. 

نەتانیاهۆ دەیەوێت ئەم كۆبوونەوەیە راستەوخۆ دوای گەڕانەوەی ترەمپ لە لووتكەی ناتۆ لە توركیا ئەنجام بدرێت، جا چ لە كۆشكی سپی بێت یان لە هەفتەی داهاتوودا. 

بەپێی ڕاپۆرتێكی رۆژنامەی یەدیعۆت ئەحرۆنۆتی ئیسرائیلی، ئەم پەلەكردنە لە پێناو بەدیهێنانی چەند ئامانجێكی ستراتیژیدایە، راشیگەیاندووە، چوار ئامانجی سەرەكی و  گرنگەكانی لە پشتن ئەو پەلەی كۆبوونەوە ناتانیاهۆیەوە لەگەڵ ترەمپ لەوانە.

بونیادنانەوە و نۆژەنكردنەوەی متمانەی نێوانیان، پەیوەندییەكانی نێوان نەتانیاهۆ و ترەمپ دوای جەنگ دژ بە ئێران تووشی ساردی و گرژی بووە، دەوروبەری ترەمپ پێیان وایە كە پێشبینی و هەڵسەنگاندنەكانی ناتانیاهۆ بۆ جەنگەكە هەڵە بوون، و تەنانەت ترەمپ نەتانیاهۆ بە بەرپرسیاری شكستەكە دەزانێت.

تەلئەبیبیش دەڵێت پلانەكانی دەزگای مۆساد بۆ ڕووخاندنی ئێران بۆ ماوەی چەند مانگێك بووە نەك چەند رۆژێك، بەڵام واشنتۆن هەنگاوی پێویستی نەناوە، بەتایبەت لە پرسی بەكارهێنانی ئۆپۆزسیۆنی كوردی بۆ رووخاندنی حكومەتی ئەو وڵاتە.

یەكێكی دیكە لە تەورەكان، ئیسرائیل دەیەوێت پێش دەستپێكردنەوەی دانوستانەكانی واشنتۆن و تاران بۆ ڕێككەوتنێكی هەمیشەیی، زانیاریی هەواڵگری نوێ بخاتە روو و فشار بكات تاوەكو ئەمریكا ئەو مەرجانە بسەپێنێت، لەوانە بێبەشكردنی ئێران لە هەر مافێكی پیتاندنی یۆرانیۆم، تێكهەڵكێشكردنی بەرنامەی موشەكی بالیستی لەناو رێككەوتنەكەدا و كۆتایهێنان بە پشتگیرییەكانی ئێران بۆ گرووپە چەكدارەكانی ناوچەكە.

سەبارەت بە پرسی لوبنان و كەرتی غەززەش نەتانیاهۆ هەوڵ دەدات فشارەكانی ئەمریكا كەمبكاتەوە كە داوای كشانەوەی ئیسرائیل دەكەن لە غەززە.

تەورێكی سەرەكی تر، تاوتوێكردنی فراوانكردنی رێككەوتنەكانی ئاساییكردنەوەی پەیوەندییەكان ئیسرائیلە لەگەڵ وڵاتانی وڵاتانی عەرەبی، كە بە رێككەوتنی ئیبراهیمی ناسراوە، هەروەها بەهۆی گرژییەكانی نێوان ئەنقەرە و تەلئەبیب، ناتانیاهۆ هەوڵ دەدات ترەمپ رازیپێبكات كە فڕۆكەی جەنگیی جۆری ئێف 35 بە توركیا نەفرۆشێت.
ئەگەر ئەم كۆبوونەوەیە ئەنجام بدرێت، دەبێتە هەشتەمین دیداری نێوان هەردوو ئەو سەركردیە لە دوای گەڕانەوەی ترەمپ بۆ كۆشكی سپی.

لە وڵاتانی ئەسكەندەنافیەوە بۆ چیاكانی ئەلب، ئەوروپییەكان روبەروی شەپۆلێكی بەهێزی گەرما بوونەتەوە و سەدان كەس گیانیانلەدەستداوە، تا ئێستاش بەرزترین پلەی گەرما لە ئەڵمانیا تۆمار كراوە كە 41 پلەی سەدی تێپەڕاندووە.

بەپێی دوایین راپۆرتی كەشناسی ئەوروپی_كۆپەر نیۆكس ، رۆژی شەممە هەریەك لە ئەڵمانیا و دانیمارك و چیك لە بەرزبونەوەی پلەی گەرمادا ژمارەی پێوانەییان تۆمار كردووە سویسرا و فەرەنسا و بەریتانیاش رۆژانی رابردوو بە هەمان شێوە بوون.

بەپێی راپۆرتەكە، رۆژی شەممە لە  بەرلین پلەكانی گەرما گەیشتوونەتە 39 پلەی سیلیزی، لە شارۆچكەی موكیرن درفیتسی هەرێمی سەكسۆنیاش پلەی گەرما گەیشتوەتە 41.5 پلەی سیلیزی، ئەوەش بەرزترینە لەدوای ساڵی 2019.

لە دانیماركیش پلەی گەرما 37 پلەی سیلیزی بووە ئەوەش بەزرترین پلەیە كە لە ساڵی 1874وە لە دانیمارك تۆمار دەكرێت، لە هەندێك ناوچەی چیكیش پلەی گەرما گەیشتوەتە 40.8 پلەی سیلیزی، لە پۆلەنداش پلەكانی گەرما زیاتر لە 30 پلەی سیلیزییان تۆمار كردووە.

ئەو شەپۆلە توندەی گەرما لە ئەوروپا زیانیی گیانیی گەورەی لێكەوتوەتەوە و بەپێی ئامارەكان تا ئێستا لە فەرەنسا نزیكەی هەزار كەس گیانیانلەدەستداوە كە بەشێكی زۆریان منداڵ و بە تەمەنن، لە ئیسپانیاش 327 حاڵەتی گیان لەدەستدان تۆمار كراوە و لە ئیتاڵیاش 4 كەس بە هەمان هۆكار گیانیان لەدەستداوە، لە بەریتانیاش 5 حاڵەتی گیان لەدەستدان تۆمار كراوە، جگە لە هەڵوەشانەوەی سەدان گەشتی ئاسمانی.

لە چوارچێوەی رێكارەكانیشدا بۆ رێگریكردن لە زیانەكانی گەرما، لە ئیتاڵیا ئەوپەری هۆشداری بڵاوكراوەتەوە بە تایبەت لە شارەكانی میلانۆ و رۆما و تۆرینۆ  و پۆلۆنیا و فلۆرەنسا.

لە چەند وڵاتێكی ئەوروپیش بەهۆی شەپۆلی گەرماوە، بەشێكی زۆر لە گەشتی شەمەندەفەرەكان و خوێندن  و دەوام راگیراوە.

بەپێی روانگەی رۆیتەرز بۆ كەشوهەوا، گەرماكەی ئەوروپا بەهۆی دیاردەیەكەوەیە كە بە دیاردەی ئۆمیگا بلۆك دەناسرێت، ئەویش بریتییە لە قەتیسبونی پەڵەیەكی گەورەی هەوای گەرم لەسەر چەند ناوچەیەك بۆ ماوەیەكی دورودرێژ، لەكاتێكدا چەند پەڵەیەكی ساردتر لە دەوروبەری هەن و رێگا نادەن پەڵە گەرمەكە بڵاوە بكات.

بە وتەی شارەزایان ئەو شەپۆلی گەرمایەی ئێستا لە ئەوروپا سەریهەڵداوە، سەد هێندەی ئەو گەرمایەیە كە لە دوو دەیەی رابردوودا لە ئەوروپا هەبووە.

 

 

رۆژنامەی وۆڵ ستریت جۆرناڵ ئاشكرایكردووە، وەزارەتی جەنگی ئەمریكا (پێنتاگۆن) داواكارییەكی پێشكەشكردووە بۆ بەدەستهێنانی 80 ملیار دۆلار بە مەبەستی داپۆشینی تێچووی جەنگی دژ بە ئێران و چەند خەرجییەكی دیكەی سەربازی.

بەپێی زانیارییەكان، ستیڤن فاینبێرگ، جێگری وەزیری بەرگریی ئەمریكا، لەم هەفتەیەدا پەیوەندی بە یاسادانەرانی كۆنگرێسەوە كردووە لەژێر گوشاری ئەندامانی كۆنگرێس لەسەر ئیدارەی دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا بۆ پێشكەشكردنی خەمڵاندنێكی گشتگیر لەسەر تێچووی جەنگەكە.

یاسادانەرانی ئەمریكا نیگەرانن لەوەی سوپا ئەو تەقەمەنییە بەپێزانە بەكاربهێنێت و تەواو ببێت كە رەنگە بۆ بەرەنگاربوونەوەی هەڕەشەكانی دیكە لە ناوچەكانی تری جیهاندا پێویست بن.

سەركردەكانی پێنتاگۆن هۆشدارییانداوە، ئەگەر كۆنگرێس پڕۆژەیاسای نوێی خەرجییە سەربازییەكان پەسندنەكات، لەم هاوینەدا ئەو پارانەی بۆ ئۆپەراسیۆنەكان تەرخانكراون تەواو دەبن.

بەهۆی جەنگی ئێران و بڵاوەپێكردنی هێزەكان لەسەر سنوورە باكوور و باشوورییەكانی ئەمریكا، سوپا ناچار دەبێت مەشق و ڕاهێنانە سەربازییەكان و ئەولەویەتەكانی دیكەی كەمبكاتەوە.

پێویستە هەر داواكارییەكی تری پێنتاگۆن، پێش ئەوەی رەوانەی كۆنگرێس بكرێت، لەلایەن نووسینگەی بەڕێوەبردن و بودجەی كۆشكی سپییەوە پەسند بكرێت. 

شایانی باسە بودجەی ئێستای پێنتاگۆن بۆ ساڵی دارایی 2026 نزیكەی یەك تریلیۆن دۆلارە.

داواكارییە داراییە نوێیەكە بەم شێوەیە دابەش دەبێت، بۆ بواری خەرجكردن وردەكارییەكان ئۆپەراسیۆنی كەشتییەكان و مووچەدابینكردنی بودجە بۆ هێزی دەریایی و مووچەی كارمەندانی سەربازی.

تەقەمەنی و چەككڕینەوە و قەرەبووكردنەوەی ئەو تەقەمەنییانەی لە جەنگدا بەكارهاتوون.

سێكتەرەكانی تری جگە لە بەرگرییەكان هاوكاری كشتوكاڵی و فریاگوزاری لە كاتی كارەساتە سروشتییەكاندا.

سوپای ئەمریكا لەم ساڵدا رووبەڕووی تێچوویەكی زۆر بووەتەوە بەهۆی فرەوانی ئۆپەراسیۆنەكانیەوە، لەوانە، جەنگی ئێران، كە تێچووەكەی لە ناوەڕاستی مانگی ئایاری رابردوودا بە 29 ملیار دۆلار خەمڵێندراو بوو، بەڵام پێشبینی دەكرێت ئێستا زۆر زیاتر بووبێت.

هێرشەكانیان لە  ڤەنزوێلا، كە بووە هۆی دەستگیركردنی مادورۆ، هەروەها ئۆپەراسیۆنەكانی دەریای كارایبی، لێدان لە بەلەمەكانی قاچاخچێتی ماددە هۆشبەرەكان لە كارایبی و ڕۆژهەڵاتی زەریای هێمن.

لە كۆتایدا چاودێران پێیان وایە كە گەیشتنی هەر داواكارییەكی نوێی خەرجی سەربازی بۆ كۆنگرێس، دەبێتە هۆی سەر هەڵدانی مشتومڕێكی توند لە نێوان یاسادانەراندا سەبارەت بە بڕیارەكەی ترەمپ بۆ چوونە ناو ئەم جەنگەوە كە تەنها بارقورسی بۆ وڵاتەكەیان لێكەوتوەتەوە بە بێ بەدەستهێنانی ئەنجامێكی ئەوتۆ.

رێکخراوی سەوزی عیراق، ئەمڕۆ چوارشەممە، هۆشداریدا لەوەی کە قەیرانی بیابانبوون لە وڵاتدا گەیشتووەتە ئاستێکی بێپێشینە.

رێکخراوەکە رایگەیاندوە کە ئەم دیاردەیە لە تەنها تەحەدایەکی ژینگەییەوە گۆڕاوە بۆ هەڕەشەیەکی راستەوخۆ بۆ سەر ئاسایشی خۆراک، سەقامگیری ئابوری و کۆمەڵایەتی، کە لە مەودای دوردا رەنگدانەوەی نەرێنی لەسەر ئاسایشی نیشتمانیی وڵات دەبێت.

چاودێری ناوبراو لە راپۆرتێکدا کە بەبۆنەی "رۆژی جیهانیی بەرەنگاربوونەوەی بیابانبوون و وشکەساڵی" بڵاویکردووەتەوە، ئاماژەی بە نوێترین داتاکانی دەزگای ناوەندی ئامار لە وەزارەتی پلان دانان کردووە و رەوشی ژینگەیی عیراقی بەپێی ئەم خاڵانەی خوارەوە پۆلێن کردووە:

_روبەری ئەو زەوییانەی کە مەترسی بیابانبوونیان لەسەرە گەیشتووەتە نزیکەی 96.5 ملیۆن دۆنم، ئەمەش لانی کەم $55.5%$ی کۆی گشتیی روبەری عیراق پێکدەهێنێت.

_ئەو زەوییانەی کە بە تەواوی بوونەتە بیابان،روبەرەکەیان بۆ 40.4 ملیۆن دۆنم ($23.2%$ی روبەری وڵات) بەرزبووەتەوە، کە ئەمەش بەراورد بە ساڵی 2021 گەشەکردنێکی ترسناکی بە رێژەی 48.5% بەخۆوە بینیوە.

_عیراق ساڵانە نزیکەی 100 هەزار دۆنم لە زەوییە کشتوکاڵییەکانی لەدەستدەدات بەهۆی بەسوێربوون، زیادبوونی لم و دابەزینی بەپیتیی خاک.

ناوچە هەرە زیاندمەندەکان و کۆچی گوندنشینانڕاپۆرتەکە ئاشکرای کردووە کە پارێزگاکانی زیقار، میسان، موسەنا و دیوانییە لە ریزی ئەو ناوچانەن کە زۆرترین زیانیان بەرکەوتووە. 

دەیان گوند بەهۆی وشکبوونی کەناڵەکانی ئاودێرییەوە چۆڵ بوون و چالاکییە کشتوکاڵییەکان تێیاندا پەکیکەوتووە. هاوکات ناوچەی ئەهوارەکان بەدەست دابەزینی ئاستی ئاو و لەناوچوونی سامانی ماسی و ئاژەڵدارییەوە دەناڵێنێت.

هەروەها هۆشداریدراوە کە وشکەساڵی بووەتە هۆی کۆچی بەکۆمەڵی هەزاران خێزانی جووتیار بەرەو سەنتەری شارەکان، ئەمەش گوشارێکی زۆر دەخاتە سەر ژێرخانی خزمەتگوزارییە سەرەکییەکانی شارنشینی.هۆکارە سەرەکییەکانی قەیرانەکەچاودێری سەوزی عیراق هۆکاری سەرەکیی ئەم داڕمانە ژینگەیییەی بۆ چەند خاڵێک گەڕاندووەتەوە:

١_کەمبوونەوەی رێژەی ئاوی هاتووی روبارەکانی دیجلە و فوڕات بەهۆی دروستکردنی بەنداو و پڕۆژەکانی ئاودێری لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە.

٢_بەرزبوونەوەی پلەکانی گەرما، کەمبوونەوەی بارانبارین و زیادبوونی رێژەی بەهەڵمێدانی ئاو.

ڕاپۆرتەکە پێشبینی دەکات ئەگەر دۆخەکە بەم شێوەیە بەردەوام بێت و چارەسەری ریشەیی نەکرێت، ژمارەی رۆژە تۆزاوییەکان لە عیراقدا بگاتە نزیکەی 200 رۆژ لە ساڵێکدا.

لەکۆتاییدا، چاودێرییەکە داوای گرتنەبەری ستراتیژییەکی نیشتمانیی گشتگیر دەکات کە چەن هەنگاویک لەخۆ بگرێت وەکو پەرەپێدانی پڕۆژەکانی دارچاندن و بوژاندنەوەی زەوییە تێکچووەکان،بەکارهێنانی سیستمی نوێی ئاودێری و بەڕێوەبردنی بەردەوامی سەرچاوە ئاوییەکان،چڕکردنەوەی هەوڵە دیپلۆماسییەکان لەگەڵ وڵاتانی هاوسێ بۆ مسۆگەرکردنی پشکی ئاوی عیراق.