کەیسی مێرمنداڵێکی لبنانی بە ناوی "ماتیاس حەبیب" کە لە 22ی نیسانی 2026 لە تەمەنی 15 ساڵیدا کۆچی دوایی کرد، دە دەروازەیەکی نوێی لەبارەی بەرپرسیارێتی کۆمپانیاکانی ژیریی دەستکرد بەرانبەر سەلامەتی بەکارهێنەران، بەتایبەت منداڵان و مێرمنداڵان کردووەتەوە؛ ئەمەش دوای ئەوەی خێزانەکەی داوایەکی یاساییان لە ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا دژی کۆمپانیای "OpenAI" و بەڕێوەبەری جێبەجێکاری کۆمپانیاکە "سام ئاڵتمان" تۆمارکرد و تێیدا "ChatGPT"یان تۆمەتبار کرد بەوەی هۆکار بووە لە گیانلەدەستدانی کوڕەکەیاندا.

بەپێی گێڕانەوەی خێزانەکەی و ئەوەی لە پەڕاوی دادگادا هاتوو، سەرەتای ئاخاوتنەکانی ماتیاس لەگەڵ ChatGPT بۆ مەبەستی خوێندن و حەزە کەسییەکانی بووە، بەڵام لە مانگەکانی کۆتایی ژیانیدا ئاڕاستەی قسەکان گۆڕاوە بەرەو بابەتی فەلسەفی و گەیشتووەتە ئاستی گفتوگۆکردن لەسەر بیرۆکەی کۆتاییهێنان بە ژیان.

لە ئەرکی قوتابخانەوە بۆ پرسیارە فەلسەفییەکان

شەربەل حەبیب، باوکی ماتیاس، ئاماژەی بەوە کرد کە کوڕەکەی لە خوێندنەکەیدا ژێرکەوتوو و لێهاتوو بووە، لای هاوڕێکانی خۆشەویست بووە و حەزی لە ژەنینی گیتار، وێنەکێشان و پیاسەکردن بووە لە سروشتدا، هەروەها رەتیکردەوە کە خێزانەکەی پێشتر هیچ نیشانەیەکی تێکچوونی دەروونییان لە کوڕەکەیاندا بینیبێت.

باوکی ماتیاس باسی لەوە کرد کە بەکارهێنانی ChatGPT لەلایەن کوڕەکەیەوە لە چوارچێوەی ئەرکی قوتابخانە و پرسیارکردن لەبارەی پەڕتووکەکان بووە، بەڵام لە سێ مانگی کۆتاییدا رەوتی گفتوگۆکان گۆڕاوە بۆ بابەتی فەلسەفیی پەیوەست بە فەیلەسوفانی وەک فریدریش نیچە، ئالبێر کامۆ، ئەپیکۆر و ئارپۆر شۆپنهاوەر، لەگەڵ چەمکەکانی پووچگەڕایی و مانای ژیان و مرگ.

باوکی پێی وایە بەرنامەکە هاوکار بووە لە بەرفراوانکردنی ئەم گفتوگۆیانە بۆ ئاستێکی هەستیار کە گونجاو نەبووە لەگەڵ تەمەنەکەیدا.

داوای یاسایی لە کالیفۆرنیا

خێزانی ماتیاس لە دادگای باڵای ویلایەتی کالیفۆرنیا لە سان فرانسیسکۆ لە رێگەی دوو ناوەندی یاساییەوە ("Social Media Victims Law Center" و "Tech Justice Law Project") داوایەکیان دژی کۆمپانیای OpenAI تۆمار کردووە.

باوکی ماتیاس جەختی کردەوە کە ئامانجی سەرەکییان وەرگرتنی قەرەبووی دارایی نییە، بەڵکو گوشارخستنە سەر کۆمپانیاکانە بۆ راگرتنی گفتوگۆی چاتبوتەکان لەگەڵ بەکارهێنەرانی تەمەن ژێر پێگەیشتوو (کەمپێگەیشتووان)، تا ئەو کاتەی سەلامەتیی ئەم سیستمەنە لەلایەن لایەنی پسپۆڕ و باوەڕپێکراوەوە دەسەلمێنرێت، هەروەها دابینکردنی میکانیزمی چاودێری و پاراستنی بەکارهێنەران لە کاتی دەرکەوتنی ئاماژەکانی مەترسیدا.

بنیامین نەتانیاهو، سەرۆک وەزیرانی ئیسرائیل، ئەو راپۆرتەی رۆژنامەی "فاینانشاڵ تایمز"ی رەتکردەوە کە تێیدا هاتبوو دۆناڵد ترەمپ، سەرۆکی ئەمریکا، رێگری لە پلانەکەی کردووە بۆ هێرشکردنە سەر ئێران.

لە چاوپێکەوتنێکی تایبەتدا لەگەڵ "کەناڵی 7"، نەتەنیاهوو رایگەیاند: ئەم زانیارییانە راست نین، بەڵام ناچێتە ناو وردەکاریی راستکردنەوەی ئەم راپۆرتە مەبەستدارە.

ئاماژەی بەوەش کرد کە پێشتر رێنمایی بە سوپا و دەزگای مۆساد داوە کە چارەسەرەکە رووخاندنی رژێمی ئێرانە، و پێی وابوو کە لێدانی دامەزراوە ئەتۆمییەکانی ئێران بەس نییە بەردەوامبوونی رژێمەکەدا.

بەپێی راپۆرتەکە، سوپای ئیسرائیل خۆی بۆ هەڵمەتێکی ئاسمانی چەند رۆژە ئامادە دەکرد کە بڕیاربوو لە کۆتایی هەفتەی 10ی تشرینی یەکەمەوە دەست پێبکات.

پلانەکە ئامانجگرتنی دامەزراوە ئەتۆمییەکان، ئامانجەکانی پەیوەست بە رژێمی ئێران و ژێرخانی مەدەنی لەوانە وێستگەکانی کارەبای لەخۆدەگرت.

سێ سەرچاوە ئیدیعایان کردووە کە ئۆپەرسیۆنەکە جێبەجێ نەکراوە بەهۆی دژایەتیکردنی ترەمپ بۆ نوێکردنەوەی جەنگ پێش هەڵبژاردنە بەراییەکانی ئەمریکا کە بڕیارە لە 3ی تشرینی دووەم بەڕێوەبچێت.

لەلایەکی ترەوە، سەرۆکی ئەمریکا شەوی رابردوو رایگەیاند کە وڵاتەکەی هیچ دانوستانێک لەگەڵ ئێران ناکات و شتێک لەم بارەیەوە زۆر بەخێرایی چاوەڕوان دەکرێت، هەروەها دیارە زۆربەی خەڵک پێیان وایە ئەوە دوای هەڵبژاردنەکان رودەدات، و دەبینن چی رودەدات.

قوباد تاڵەبانی رایگەیاند، پێكنەهێنانی حکومەت هێندەی نەماوە ببێتە پەڵەیەکی رەش لە سەر هەرێمی کوردستان و دۆستەکانیان لە کۆمەڵگەی نێودەوڵتی لەسەر ئەو پرۆسەیە خەریکە  نائومێد دەبن.

ئەمڕۆ پێنجشەممە، لە میانی سەردانیکردنی بۆ دەڤەری راپەرێن و کردنەوەی ناوەندیی ئارمات لە رانییە، قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیرانی هەرێم بە رۆژنامەنوسانی راگەیاند، ئەم خەریکە دەستەکانیان لێیان بێ ئومێد دەبن.

قوباد تاڵەبانی رایگەیاند،  ئەمڕۆ ناوەندیی ئارماتیان لە دەڤەری راپەرین  کردەوە، کە ناوەندێکی فیرکاری ئەرمەنییە و ئەلیکترۆنییە لە بوارەکانی رۆبۆت و کۆمپویتەر و ئەی ئای کاردەکات.

ئاماژەی بەوەشکرد بونی ئەو ناوەندە لە دەڤەری راپەرین پێویستییە، وەک چۆن راپەرین لێرەوە سەریهەڵدا ئەمەش دەبێتە راپەرینێکی نوێ  لە پێناو فێرکردن و گەشەسەندن لە پێشکەوتنی گەنجەکان و ئەو بوارانەی جیهان داوای دەکات.

لەبارەی خزمەتگوزارییەکانی دەڤەری راپەرینیش، قوباد تاڵەبانی جەختیکردەوە، لێشاوێکی ئاوەدانی رویکردوەتە دەڤەرەکە و هەوڵەکان چڕتربونەتەوە بۆخزمەتکردنی زیاتری دەڤەرەکە.

 قوباد تاڵەبانی جەختیشیکردەوە، کاتی ئەوە هاتوە ناوچەکانی دەرەوەی سلێمانی و هەولێریش گەشە بکەن و هەمو هەوڵێکیش دەدەن  بۆ ئەو پرۆسەیە

لە بارەی پێکنەهێنانی حکومەتیشەوە، قوباد تاڵەبانی رایگەیاند، ئێستا کاتیەتی حکومەت پێکبهێندرێت و ئەوەی دڵگرانی دەکات ئەوەیە، کە دۆستەکانیان لە کۆمەڵگەی نێودەوڵيتی خەریکە بێئومێد دەبن لەو پرۆسەیە.

ناوبراو جەختیکردەوە پێکنەهێنانی حکومەت خەریکە دەبێتە پەڵەیەکی رەش بەسەر هەرێمی کوردستانەوە و دەبێت تەواوی هەوڵەکان  بۆ پێکهێنانی حکومەت بێت.