نزار ئامێدی، سەرۆک کۆماری عیراق، لە 12هەمین ساڵیادی جینۆسایدی ئێزدییەکاندا رایدەگەیەنێت، دۆسیەی ئێزدییەکان لە پێشەنگی کارەکانی سەرۆکایەتی کۆماردایە و شایستەیەکی نیشتمانی و ئەخلاقییە، جەختیشیکردەوە کە دادپەروەری تەواو نابێت تاوەکو کۆتایی بە مەینەتییەکانیان نەهێنرێت و تەواوی مافەکانیان و ئاوەدانکردنەوەی شەنگال دابین نەکرێت.

نزار ئامێدی سەرۆک کۆماری عیراق رایگەیاند، لە 12یەمین ساڵیادی جینۆسایدی ئێزدییەکاندا، رووبەڕووی یەکێک لە دڕندەترین تاوانەکان دەبینەوە کە عیراق لە مێژووی هاوچەرخی خۆیدا بەخۆیەوە بینیویەتی؛ ئامانجی تیرۆریستانی داعش تەنها کوشتنی بێتاوانان نەبوو، بەڵکو هەوڵدان بوو بۆ سڕینەوەی بوونی ئێزدییەکان و هەڵکێشانی رەگ و ریشەیان لەسەر خاکی خۆیان لەڕێگەی کوشتن، ئاوارەکردنیان و وێرانکارییەوە، کە وەک پەڵەیەکی شەرمەزاری لە ویژدانی مرۆڤایەتیدا دەمێنێتەوە.

ئاماژەی بەوەشکرد، بەڵام خوشک و برا ئێزدییەکانمان سەلماندیان کە ئیرادەی ژیان لە تیرۆر بەهێزترە، سەرەڕای ئازارەکان خۆڕاگر بوون و دەستیان بە خاک، ناسنامە و مافی ژیانی شەرەفمەندانەی خۆیانەوە گرت.

نزار ئامێدی ئەوەشی خستەڕوو، لەو کاتەوەی شەرەفی هەڵگرتنی بەرپرسیارێتی سەرۆکایەتی کۆمارمان پێسپێردراوە، ئەم دۆسیەیامان لە پێشەنگی کارە لەپێشینەکانماندا داناوە؛ چونکە باوەڕمان وایە دادپەروەری بۆ ئێزدییەکان تەنها پەیوەست نییە بە پێکهاتەیەکی دیاریکراوەوە، بەڵکو شایستەیەکی نیشتمانی و ئەخلاقییە کە دەستکاری کەرامەتی تەواوی عیراق دەکات، و ئەوەی ئەم دۆسیەیە ئەمڕۆ پێویستییەتی، بڕیاری بوێرانە و هەنگاوی کردەیییە بۆ کۆتاییهێنان بە مەینەتییەک کە زیاتر لە دەیەیەکە بەردەوامە.

راشیگەیاند، گەڕانەوەی تەواوی ئاوارەکان بۆ ناوچەکانیان، ئاشکراکردنی چارەنووسی رفێندراو و بێسەروشوێنکراوان، ئاوەدانکردنەوەی شەنگال و سەرجەم ناوچە زیانلێکەوتووەکان، قەرەبووکردنەوەی قوربانییان و دابینکردنی ژیانێکی ئارام و شایستە بۆیان، دەبێت ببنه ئامانجی جێبەجێکراو؛ چونکە بەردەوامبوونی لێکەوتەکانی ئەم کارەساتە دوای زیاتر لە دەیەیەک باری قبوڵکردن نییە و دادپەروەری تەواو نابێت تاوەکو ئێزدییەکان تەواوی مافەکانی خۆیان وەرنەگرنەوە.

بافڵ جەلال تاڵەبانی لە ساڵیادی جینۆسایدی ئێزدییەکاندا پەیامێکی بڵاوکردەوە و رایدەگەیەنێت، هەموو ساڵێک لەم رۆژەدا لەگەڵ کەسوکارمان دەوەستین و یادی هەموو ئەو ئازیزانەمان دەکەینەوە کە بوونە قوربانی و یادەوەرییان بەرز رادەگرین.

بافڵ جەلال تاڵەبانی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان رایگەیاند، داگیرکردنی شەنگال و کۆمەڵکوژیی خوشک و برا ئێزدییەکان زامێکی لەبیرنەکراوە و هەموو ساڵێک لەم رۆژەدا لەگەڵ کەسوکارمان دەوەستین و یادی هەموو ئەو ئازیزانەمان دەکەینەوە کە بوونە قوربانی و یادەوەرییان بەرز رادەگرین.

سەرۆکی یەکێتی ئاماژەی بەوەشکرد، هەنگاوەکان بۆ ئاوەدانکردنەوەی شەنگال و دەوروبەری و قەرەبووکردنەوەی زیانلێکەوتووان لە ئاستی ئەو زامە قوڵەی ئێزدییەکان نییە. هیوادارین ئەم ساڵیادە هاندەری هەموو لایەک بێت بۆ یەکخستنی هەوڵە نیشتمانییەکان تاوەکو لە ئاست دڕندەیی ئەم تاوانەدا، ئاوڕی جدیتر لەو ناوچەیە و خەڵکەکەی بدرێتەوە.

ئەوەشی خستەڕوو، یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان بەردەوام لە خەمی شەنگالدایە تاوەکو لە دەرەوەی ململانێ سیاسییەکان هەموومان پێکەوە کاربکەین بۆ سڕینەوەی ئاسەواری ئەو تاوانە و ببینە هیوا بۆ داهاتوویەکی باشتر بۆیان.

12ساڵ بەسەر كارەساتی شەنگال تێدەپەڕێت، تاوانێك كە بە بەرچاوی جیهانەوە لەلایەن یەكێك لە دڕندانەترین گرووپی تیرۆریستییەوە دژی پێكهاتەی ئێزدییەكان ئەنجامدرا.

دوای 53 رۆژ لە كەوتنی موسڵ، بەرەبەیانی رۆژی 3ی ئابی 2014، تیرۆریستانی داعش هێرشیانكردەسەر شەنگال و ناوچە ئێزدی نشینەكانی سنورەكە و داگیریان كردن.

دوای داگیركردنی قەزاكە، هەزاران كوردی ئاوارەی ئێزدی پەنایان بۆ چیای شەنگال برد و دوای 10 رۆژ مانەوە، توانرا رێگەی دەربازبوون بۆ ئەو هاووڵاتیانە بكرێتەوە و بەشێكی زۆریان گەیەندرانە رۆژئاوای كوردستان و بەشێكیان لە رێگەی دەروازەی سێمێلكاوە گەیەندرانەوە هەرێمی كوردستان.

لەو هێرشەدا تیرۆریستانی داعش زیاتر لە شەش هەزار و 500 ژن و منداڵی ئێزدییان رفاند و زیاتر لە 350 هەزار كەسی تریش ئاوارەی كەمپەكان بوون لە هەرێمی كوردستان، تا ئێستاش چارەنووسی هەزاران ئێزدی نادیارە.

پەلامارەكەی داعش تەنها ئێزدییەكانی نەگرتەوە، بەڵكو ژمارەیەك مەزارگەی ئایینی و سەدان ماڵیش تەقێنرانەوە.

بەپێی ئامارە رەسمییەكان بەهۆی ئەو پەلامارەی داعشەوە بۆسەر شەنگال و دەوروبەری هەزار و 293 كەس كوژران و 400 پیاویش لە گوندی كۆجۆ گوللـەباران و زیندەبەچاڵكران.

رۆژی 13ی تشرینی دووەمی 2015 هێزەكانی پێشمەرگە بە پاڵپشتی فڕۆكە جەنگییەكانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، ئۆپراسیۆنێكیان بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی شەنگال دەستپێكرد و لە 24 سەعاتدا، ناوچەكە لە داعش پاك كرایەوە.

فەرمانگەی رزگاركردنی كوردانی ئێزیدیش لە دەستی داعش رایگەیاندووە، تائێستا 119 گۆڕ كە  82 گۆڕی بەكۆمەڵ و 37 گۆڕی تاكەكەسی كوردانی ئێزیدی لە شنگال دۆزراونەتەوە و ژمارەی ئەو كەسانەشی لەلایەن داعشەوە رفێندراون، شەش هەزار و 417 كەس بوون و تائێستا سێ هەزار و 570 كەسیان رزگاركراون كە هەزار و 208 كەسیان ژن و 339یان پیاو و هەزار و 66 كچ و 957یشیان كوڕ بوون.

ژنان و كچانی ئێزدی لەلایەن تیرۆیستانی داعشەوە بە شێوەیەكی سیستماتیك وەك كۆیلە كڕین و فرۆشتنیان پێوەكرا و منداڵانیش ناچاركران بۆ مەشقە سەربازییەكان بەكاربهێنرێن.

رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانیش جەختیكردووەتەوە، داعش تاوانی جەنگ و تاوانی دژی مرۆڤایەتی ئەنجامداوە و پەرلەمانی ئەوروپا و بەریتانیا و ئەڵمانیا و كەنەدا و ئوسترالیاش كارەساتەكەیان بە جینۆساید ناساندووە.

سەرەڕای تێكشكاندنی داعش لە ساڵی 2017 و رزگاركردنی زۆربەی ناوچەكان، تائێستاش رەوشی شەنگال و ئێزدییەكان ناسەقامگیرە و ژێرخانی قەزاكە بە تەواوی وێرانبووە و پێویستی بە ئاوەدانكردنەوە هەیە.

پێنج ساڵ دوای كارەساتەكەش، پەرلەمانی كوردستان لە دانیشتنێكی نائاساییدا، رۆژی 3ی ئابی وەك ساڵیادی جینۆسایدی ئێزیدییەكان پەسەندكرد.

شەنگال لە رووی ئیدارییەوە سەر بە پارێزگای نەینەوایە و نزیكەی 120 كیلۆمەتر لە ناوەندی موسڵەوە دوورە، بە دووەم گەورەترین قەزای عیراق دادەنرێت و 85%ی دانیشتوانەكەشی ئێزیدین.