کێشەی سەرەکی عێراق، لەوەدایە کە پشتبەستنی بە داهاتی نەوت زۆر زیادی کردووە، لە کاتێکدا نرخی نەوت لە بازاڕە جیهانییەکاندا ڕوو لە دابەزینە. ئەم فشارانە بەهۆی ئەگەری زیادبوونی خستنەڕووی نەوت لەلایەن "ئۆپێک پڵەس" یان هەڵگیرسانی جەنگێکی ناوچەیی، زیاتر دەبن، كێشه‌كان گه‌وره‌ترو مه‌ترسیدارتر ده‌بن.

به‌پێی ڕاپۆرتی بانكی نێوده‌وڵه‌تی و خودی وه‌زاره‌تی دارایی عێراق، ریژه‌ی (90 بۆ95%) كۆی گشتی بودجه‌ی ساڵانه‌ له‌نه‌وته‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت.

بەپێی خەمڵاندنەکان، عێراق بۆ ئەوەی هاوسەنگی لە بودجەکەیدا ڕابگرێت، پێویستی بەوەیە نرخی هەر بەرمیلێک نەوت 86 دۆلار بێت لە ساڵی 2025دا، لە کاتێکدا لە ساڵی 2021دا تەنیا پێویستی بە 72 دۆلار بوو. دابەزینی نرخەکان تێکڕای نرخی نەوت لە ساڵی ڕابردوودا بۆ 68 دۆلار دابەزیوە، لە کاتێکدا لە ساڵی 2022دا 99 دۆلار بوو. هه‌موو ئه‌م مه‌ترسیانه‌ له‌كاتێكدایه‌ هیشتا سه‌رۆك كۆمار و سه‌رۆك وه‌زیرانی نوێ هه‌ڵنه‌بژێراون و ئه‌م كابینه‌یه‌ به‌پێی یاسا ناتوانێت پرۆژه‌ و خشته‌كانی بودجه‌ی گشتی بنێرێته‌ ئه‌نجومه‌نی نوێنه‌ران، بۆ په‌سه‌ندكردنی، به‌پێی یاسا و ده‌ستور، حكومه‌تی ئێستای به‌غدا، كاربه‌ڕێكه‌ر، ته‌نها ده‌توانێت یه‌ك له‌سه‌ر دوازده‌ی ساڵی ڕابردوو خه‌رج بكات.

دوو کێشه‌ سه‌ره‌كییه‌كه‌ی ئابوری عێراق:

1-      زیادبوونی خەرجییە حکومییەکان: خەرجییەکانی دەوڵەت لە 76 ملیار دۆلارەوە لە ساڵی 2021، بازداوە بۆ 117 ملیار دۆلار لە ساڵی ڕابردوودا. ئەمەش بەهۆی بەرزبوونەوەی مووچەی کەرتی گشتی و شایستەکانی خانەنشینی، کە بڕە پارەیەکی نەگۆڕن و کەمکردنەوەیان قورسە.

2-       بەرزکردنەوەی بەهای دینار: حکومەت لە ساڵی 2023 بەهای دیناری بەرامبەر دۆلار بەرزکردەوە. چونکە داهاتی نەوت بە دۆلارە و خەرجییەکان بە دینارن، ئەم هەنگاوە بووەتە هۆی کەمبوونەوەی ئەو بڕە پارەیەی (بە دینار) کە لە هەر بەرمیلێک نەوت دەست حکومەت دەکەوێت.

مەترسییەکانی "ئۆپێک پڵەس" و بازاڕی جیهانی: ئەگەر هاوپەیمانی "ئۆپێک پڵەس" لە مانگی نیساندا بڕیاری زیادکردنی بەرهەمهێنان بدات، نرخی نەوت زیاتر دادەبەزێت و کورتهێنانی بودجەی عێراق گەورەتر دەبێت، شایانی باسه‌، له‌ساڵی ڕابردودا نزیكه‌ی 64 ترلیۆن دینار كورتهێنان دیاریكراوه‌.

کاریگەرییەکانی جەنگی نێوان ئەمریکا و ئێران لەسەر عێراق:

تێکچوونی ژێرخان: جەنگ دەبێتە هۆی زیان گەیاندن بە دامەزراوەکانی وزە و پەککەوتنی هەناردەکردنی نەوت، ئه‌م مه‌ترسیه‌ له‌شه‌ڕی 12 رۆژه‌ی نێوان (ئێران_ ئیسرائیل) ڕه‌نگیدایه‌وه‌، ئاسمانی عێراق به‌ته‌واوی داخرا، زیانه‌كانی ته‌نها داخستنی ئاسمانی عێراق و كۆمپانیاكانی فرۆكه‌وانی به‌نزیكه‌ی (5 بۆ 8) ملێون دۆلار خه‌مڵێنرا، ئه‌گه‌ر شه‌ڕ سه‌رهه‌ڵبداته‌وه‌، عێراق له‌زه‌ره‌رمه‌ندترین وڵاتانی‌ ‌ناوچه‌كه‌یه‌.

داخستنی ڕێڕەوەکان: پەککەوتنی هاتوچۆ لە تەنگەی هورمز، عێراق لە سەرچاوەی سەرەکیی داهاتەکەی بێبەش دەکات ڕاپۆرته‌كان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر ئێران گه‌رووی هورمز دابخات، ئه‌وا عێراق ته‌نها 240 هه‌زار به‌رمیل ده‌توانێت هه‌نارده‌ بكات ئه‌ویش له‌ به‌نده‌ری جیهانه‌وه‌ كه‌ نه‌وتی كوردستانه‌ و 10 هه‌زار به‌رمیلیش به‌ ته‌نكه‌ر له‌ڕێگای ئه‌رده‌نه‌وه‌. به‌مانایه‌كی تر داخستنی گه‌روی هورمز، واته‌ خنكاندنی ئابوری عێراق، چونكه‌ عێراق، بۆ هه‌نارده‌كردنی نه‌وتی باشوری وڵات، هیچ ده‌رچه‌یه‌كی تری نی یه‌، نزیكه‌ی ڕیژه‌ی 90بۆ 92%ی نه‌وتی عێراق له‌به‌نده‌ری به‌سره‌وه‌ هه‌نارده‌ ده‌كرێت، واته‌ نزیكه‌ی سێ ملێون و 100 هه‌زار به‌رمیل هه‌نارده‌ ناكرێت!

له‌لایه‌كی تره‌وه‌، كێشه‌ ته‌نها هه‌نارده‌كردنی نه‌وت نابێت، به‌ڵكو عێراق بۆ هاورده‌كردنی ماده‌خۆراكی وكاڵاو شمه‌كه‌كان و پێداویستییه‌كانی تری دانیشتوانی عێراق، ڕێژه‌ی (70بۆ80%) له‌گه‌روی هورمزه‌وه‌ هاورده‌ ده‌كات، ئه‌مه‌ش مه‌ترسی بۆ سه‌ر بازاڕه‌كانی ناوخۆ زیاتر ده‌بێت و ریژه‌ی هه‌ڵاوسان به‌رێژه‌ی (50 بۆ 100% ) به‌رز ده‌بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا عێراق بۆ خودی خۆی توانای به‌رهه‌مهێنانی ته‌نها به‌ڕێژه‌ی (10%)ی سه‌رجه‌می پێداویستییه‌كانی هه‌یه‌.

 

 کۆنترۆڵی ئەمریکا بەسەر داهاتەکان: عێراق داهاتی نەوتەکەی لە "بانکی یەدەگی فیدراڵی" لە نیویۆرک دادەنێت. واشنتۆن هەڕەشەی ئەوەی کردووە ئەگەر سەرۆک وەزیرانێک لە ئێرانەوە نزیک بێت، دەست دەگرێت بەسەر ئەو پارانەدا و ڕێگری لە گەیشتنی عێراق بە داهاتەکانی دەکات، چونكه‌ سیسته‌می دارایی عێراق له‌ پاش 2003ه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌ك داڕێژراوه‌ كه‌ كلیلی پاره‌كه‌ی له‌ده‌ستی ئه‌مه‌ریكادایه‌.

 دەرئه‌نجام:  هەرچەندە ئاڵۆزییەکانی ئێستا نرخی نەوتیان کەمێک بەرزکردووەتەوە و سوودی کاتیی هەبووە. به‌ڵام مەترسییە ڕاستەقینەکە لە قۆناغی داهاتوودایە؛ ئەگەر جەنگ ڕووبدات یان هەناردەکردن بوەستێت، هەموو دەستکەوتەکان لەناو دەچن و ئابووریی عێراق ڕووبەڕووی داڕمان دەبێتەوه‌، باجی گه‌وره‌ به‌دڵنیاییه‌وه‌ هاوڵاتیانی عێراق ه‌ هه‌رێمه‌وه‌ ده‌یده‌ن.

بێگومان هه‌رێمی كوردستانیش له‌م قه‌یرانانه‌دا پشكی گه‌وره‌ی به‌رده‌كه‌وێت، به‌تایبه‌ت مووچه‌، چونكه‌ له‌ئێستادا سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كی مووچه‌، به‌غدا دابینی ده‌كات، كه‌ مانگانه‌ نزیكه‌ی 950 ملیار دیناره‌، ته‌نها رێژه‌یه‌كی كه‌می مووچه‌خۆران( گرێ به‌ست) له‌سه‌ر داهاتی ناوخۆ، مووچه‌كانیان وه‌رده‌گرن.

 

بۆیه‌ لێكه‌وته‌كانی ئه‌م قه‌یرانه‌ گه‌وره‌تر له‌سه‌ر هه‌رێم ده‌بن:

1-       کەمبوونەوەی پشکی هەرێم: کاتێک نرخی نەوت دادەبەزێت، داهاتی گشتی عێراق کەمدەکات، ئەمەش وادەکات بەغدا تەمویلی مووچە بۆ هەرێم کەم بکاتەوە یان دوای بخات، به‌بیانوی كه‌مبونه‌وه‌ی پاره‌، كه‌مانگانه‌ نزیكه‌ی 950 ملیار دیناره‌.

2-      تێچووی بەرهەمهێنان:  تێچووی دەرهێنانی یەک بەرمیل نەوت لە هەرێم بەرزە (نزیکەی 25 بۆ 32 دۆلار بەپێی گرێبەستەکان). ئەگەر نرخی نەوت بگاتە 40-50 دۆلار، كرداره‌كانی دەرهێنان بۆ کۆمپانیا بیانییەکان بێ سوود دەبێت و وەبەرهێنان ڕادەگرن.

3-        داهاتی ناوخۆ:  دابەزینی نرخی نەوت بازاڕ سست دەکات، ئەمەش داهاتی باج و گومرگ (کە ساڵانە نزیکەی 250 بۆ 300 ملیار دینارە لە مانگێکدا) بە ڕێژەی 30% کەمدەکاتەوە.

4-      هه‌ڵاوسانی زیاتر:  نزیكه‌ی لە 60%ی ئەو کاڵا و ئامێرانەی لە بازاڕەکانی هەرێمدان، لە بەندەرەکانی باشوورەوە (ئوم قەسر) یان لە ڕێگەی ئیمارات و چینەوە دێن. داخستنی هورمز واتا گرانبوونی خۆراک و کاڵا لە بازاڕەکانی هەولێر و سلێمانی بە ڕێژەی 40%.