سێگۆشەی خڕ..93 رۆژ
کاروان ئەنوەر
٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥
کاروان ئەنوەر
٦ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥
لە خەونمدا، پێش لافاوەکەی نوح، لە مزگەوتەکەی دێی تەنگیسەر لە قەرەداغ، دیالۆگێکی رۆشنبیریی نایاب و قووڵ، لەنیوان سێ هاورێی ئازیزم، ئازاد هەورامی و بەکری حاجی سەفەر و مامۆستا موحسینی خاڵم، سەبارەت بە هەڵهاتن و ئاوابوونی خۆر و کات(زەمان)ەوە، دەستی پێ کرد؛ گوێم لێ بوو کاک ئازاد وتی:
«خۆرهەڵاتن وەک منداڵێکی تازە لە دایکبوو دەردەکەوێت، کە بە خەندەیەکی پاک ئاسمان رووناک دەکاتەوە.»
مامۆستا موحسین وتی:
«لە کاتی ئاوابووندا، خۆر وەک پیرێکی دانا دەچێتە ناو دەریا، بە دڵێکی ئارام و چاوێکی پڕ لە ئەزموون.»
کاک بەکر وتی:
«منداڵ لە ئێستادا دەژی، رابردوو بۆی زۆر دوورە و داهاتووش وەک خەونێکی نادیارە. بۆیە زەمان لە هەستیدا فراوانە و نەبەستراوە بە ژمێریارییەوە»
کاک ئازاد فەرموی:
«منداڵ زەمەن نازانێت، تەنها تێیدا دەژی.»
مامۆستا موحسین فەرموی:
«پیر زەمەن دەزانێت، بۆیە هەموو ساتێک دەژمێرێت.»
ئینجا کاک بەکر فەرموی:
پێشینان دەڵێن: «ئەو کەسەی بە خۆرهەڵاتن خۆشحاڵ نەبێت، لە ئاوابوونیش تێناگات.»
لە پڕێکدا، بە دەنگی بانگی بەیانی مەلای مزگەوتی نالی لە گەرەگی عەقاری شاری سلێمانی بەخەبەر هاتم و ئەم چەند دێڕەم نووسی:
کەس ناتوانێت باڵی زەمەن بگرێت، کاتێک بە ئارامی لەسەر شانی رۆژەکان دەفڕێت. بەیانیان، کاتێک یەکەم تیشکی خۆر، باوەش بە رووی زەوی دەکات، ژیان هێدی هێدی لەخەو هەڵدەسێت، بە بێ پرسیار، بە بێ وەڵام. ئێوارە، کاتێک رەنگی ئاسمان لە زێڕییەوە دەگۆڕێت بۆ سوورێکی غەمگین، خۆر وەک پادشایەکی بێدەنگ، تاجەکەی دادەنێت و لەپشت چیاکان ون دەبێت. لەنێوان ئەم دوو ساتەدا، مرۆڤ چیرۆکێک دەنووسێت، چیرۆکێکی هەموو جار ناتەواو.
کات، ئەو میوانەی کە هەرگیز ناوەستێت، بەڵام هەرگیزیش خۆی پیشان نادات. ئێمە وا دەزانین وەک ژمارەیەکە لە چرکەکان، بەڵام راستییەکەی ئەوەیە کە کات رووناکییە لەنێوان دوو تاریکیدا. ئەوە لە خۆرهەڵاتندا دەستپێدەکات و لە خۆرئاوابووندا خۆی ون دەکات. لە هەموو چرکەیەکدا گۆڕانێکی بچووک روودەدات و لە هەموو گۆڕانێکدا، بەشێک لە ئێمە ون دەبێت بێ ئەوەی هەستی پێ بکەین.
گەردوون وەک ئامێرێکی گەورە، بە بێدەنگی کار دەکات؛ زەوی دەخولێتەوە، کات دەڕوات و ژیان لەنێوان ئەم دوو هێزەدا لەدایک دەبێت، بەڵام لەناو ئەم هەموو جووڵەیەدا مرۆڤ تەنیا بینەرێک نییە؛ ئەو شاعیرە، ئەو کەسەیە کە لە هەموو هەڵهاتنێکدا هیوایەک دەبینێت و لە هەموو ئاوابوونێکدا یادێکی دڵتەنگ.
ئەمڕۆ شاشەکان رووناکیی خۆریان دروستکردووە. شەو کە پێویست بوو ببێتە پەناگەی ئارامی، بووە بە بازاڕی دەنگ و رووناکی. رۆژیش کە دەبوو ببێتە کاتی ژیان، بووە بە راکردنێکی بێ کۆتایی. ئێمە لەنێوان ئەم رووناکییە دەستکردانەدا، رووناکیی ڕاستەقینەمان لەدەستداوە؛ لەنێوان چرکەکاندا ون بووین و «سات»مان بیرچووەتەوە.
لە چاوەکانی شاعیردا، خۆرهەڵاتن دڵ تازە دەکاتەوە و خۆرئاوابوون وەک داخستنێکی ئارام لە کتێبێکی پڕ لە خەوندا. هونەرمەند رەنگەکان دەبینێت، فەیلەسوف پرسیار دەکات، بەڵام دڵی مرۆڤ ئەو شوێنەیە کە هەموو ئەم مانایانەی تێدا یەکدەگرنەوە.
بیر دەکەمەوە لە منداڵیمدا، لەو کاتەی خۆر تەنیا خۆر بوو؛ نە نیشانەی کات، نە بیرەوەری، نە نیشانەی غەم بوو، تیشکەکانی وەک یارییەک دەهاتن و تاریکییان دەشکاند، بەڵام ئێستا هەر ئاوابوونێک وەک لاپەڕەیەکی داخراوە لە ژیانی مندا، هەر رۆژێک کەمترم دەکات و هەر شەوێک زیاتر لە خۆم دوورم دەخاتەوە.
هەڵهاتنی خۆر و ئاوابوونی، تەنیا دوو رووداوی سروشتی نین؛ ئەوان دوو پەیامی ژیانن کە لە هەموو ڕۆژێکدا بە زمانێکی بێدەنگ قسە لەگەڵ مرۆڤ دەکەن.
دانایان دەڵێن: «هەر سپێدەیەک دەرفەتی نوێیە، و هەر ئاوابوونێک یادەوەرییەکی پڕ مەعنای کۆتایی.» ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە خۆرهەڵات نیشانەی دەستپێکی هیوایە، بەڵام خۆرئاوابوون فێرمان دەکات چۆن لە فەوتان و مردن نەترسین و قبووڵی گۆڕان بکەین.
لە کۆتاییدا، رەنگە کات (زەمان)، خۆی هیچ مانایەکی نەبێت. رەنگە ئەوە ئێمە بین کە مانا بە کات دەبەخشین؛ بە هەناسەکانمان، بە خەونەکانمان، بە ئەو وشانەی کە هەرگیز نەنووسران، لەنێوان هەڵهاتن و ئاوابوونی خۆردا، ئێمە هەوڵدەدەین چیرۆکێکی تەواو بنووسین، بەڵام زۆرجار خۆر پێش ئەوەی دوا وشە بنووسرێت، بێدەنگ دادەبەزێت و لاپەڕەکان هەروا بە سپێتی دەمێننەوە.
لە شەوێکی تاریکدا، کاتێک دەریا و ئاسمان باوەش بەیەکدا دەکەن، مرۆڤ هەستدەکات تەنانەت خەونەکانیشی لەو نێوەندەدا وندەبن.
کوردستان، ئەم نیشتمانە جوانەی شاخ و دەشت و رووباری لە ناخەوە بریندارە، برینێک کە نەک بە شمشێری دوژمن، بەڵکو بە بێدەنگیی خۆی خوێنی لێدەچۆڕێت.
لاوانی هەرێم، ئەوانەی کە دەبوایە هەوێنی ئایندە بن، لەنێوان دیاردەی بێکاری و نەبوونی دەرفەتدا، کارەساتی شەڕ، رێگای نامۆیی دەگرنە بەر. خەونەکانیان دەخەنە ناو کاغەزی پاسپۆرت و بەلەمە بچووکەکان و دەیسپێرن بە شەپۆلەکانی دەریا، بەڵام ئەو دەریایەی کە دەبێت رێگای ژیان بێت، دەبێتە گۆڕستانێکی بێدەنگ، کارەساتی دەریای ئیجە هەموو جارێک مێژوویەکی پڕ لە تەم و خەم دەنووسێتەوە.
منداڵێکی شیرەخۆر کە دەبوایە وەک قەقنەس بەرەو خۆر بفڕێت، لە لێواری دەریاکەدا خەوی هەتاهەتایی لێدەکەوێت. ئەو وێنەیە تابلۆی نیشتمانێکی بریندارە، بێدەنگە، بەڵام هاوارەکەی گوێی گەردوون کاس دەکات. ئەو منداڵە تەنها تەرمێک نییە، بەڵکو کۆکەرەوەی هەموو ئەو خەونانەیە کە هەرگیز نەگەیشتنە کەنار.
لە خانەقین و لە باوەشی رووباری ئەڵوەندا، هاوینەکانیش بێ خەم نین. هەندێک گەنج، لە کاتی مەلەکردندا، بێ ئاگا لە مەکری قووڵاییی ئاو، خۆیان دەسپێرن بە چارەنووسێکی بێگەڕانەوە. ئەو رووبارەی کە جاران گۆرانیی «ئای ئەڵوەن ئای ئەڵوەن»ی بۆ شادیی دەگوت، ئێستا مۆرکی خەمێکی قووڵی لێ نیشتووە.
کوردستان هێشتا جوان و ئازیزە، بەڵام بێباکی لە بەڕێوەبردن و نادیاریی داهاتوو، بووەتە پاساوی دیاردەی کۆچ. ئەوانەی دەڕۆن، وەک باڵندەی کۆچەرین بە جیاوازییەکانیانەوە، باڵندەکان دەزانن بۆ کوێ دەچن، بەڵام مرۆڤەکانی ئێمە لەنێوان هیوا و بێ هیواییدا باڵدەگرن، وەک ئەوەی لە رۆمانی “پیاوان لە ژێر خۆردا”ی غەسان کەنفانیدا هاتووە، کەس نەپرسێ: «بۆچی ئەوانەی لە ناو تەنکەرەکەدا خنکان، کە خۆیان حەشار دابوو بۆ ئەوەی لە بەسرەوە بچن بۆ کوێت، لە دەرگای تەنکەرەکەیان نەدا تا دنیا بەخەبەر بێتەوە؟» ئێستاش هەمان پرسیار لە شەپۆلەکانی دەریای ئیجەدا دەنگدەداتەوە: بۆچی دەنگی خەونەکانمان نەبیستران؟
قاچاخچییەکان، بە چاوچنۆکی و بێبەزەیی خۆیان، مرۆڤ دەکەن بە کاڵا. بەلەمەکان لە جیاتی ئەوەی فریادڕەس بن، دەبنە قەفەسی مەرگ. لەو قەفەسانەدا ژن و پیاو، پیر و منداڵ، هەموویان لە شەوێکی کورتدا دەبنە چیرۆکێکی نەگوتراو.
پێویستە بڵێین: مرۆڤ کاتێک دەست لە خاکەکەی هەڵدەگرێت، کە هیوا لەناو دڵیدا دەمرێت. وەک کامۆ دەڵێت: “لەناو تاریکییەکاندا، مرۆڤ دەبێت مانای رووناکیی بدۆزێتەوە”، بەڵام کاتێک تاریکیی باڵ بەسەر هەموو شتێکدا دەکێشێت، رووناکی تەنها لە خەوندا دەبینرێت!
ئەوروپا لە خەیاڵدان و وێنای گشتیدا بەهەشتە، بەڵام لە راستیدا هەندێکجار سارد و تاقەتپڕوکێنە. ئەوانەی دەگەن، هەمیشە ناهەق نین، بەڵام هەمیشە ئاسوودەش نین. زەرەری گەورەی کوردستان لەوەدایە، باشترین سامانی خۆی کە لاوەکانیەتی، لەدەستیان دەدات، ئەوانەی دەبوو داهاتوو دروستبکەن، دەبنە بیرەوەرییەکی تاڵ.
لەنێوان رووبار و خەوندا، مرۆڤ هەمیشە خەون هەڵدەبژێرێت. ئەگەر نیشتمان ببێتە باوەشێک بۆ ئەم خەونانە، ژیان دەگەڕێتەوە، ئەگەر نا، دەریا هەمیشە چاوەڕێی چیرۆکێکی دڵتەزێنی تر دەبێت و شەوەکانیشمان درێژتر و تاریکتر دەبن، بەڵام بێگومان، هەندێک خەون، ناشکێن، بەڵکو دەخنکێن. لەناو شەپۆلەکاندا، بێدەنگ، بێ هاوارن، وەک ئەوەی هەرگیز نەبووبن دەخنکێن، دەریا هەموو شتێکیان لەخۆ دەگرێت، ناوەکان، رووخسارەکان، خەندەکان، تەنانەت دوا وشەکانیشیان.
لەپاشان، بێدەنگییەک دەمێنێتەوە کە زۆر قورسترە لە هەر هاوارێک. دەڵێن مرۆڤەکان دەمرن، بەڵام لێرە، شتێکی تر دەمرێت کە هیوایە، کاتێکیش هیوا دەمرێت، نیشتمانیش هێدی هێدی دەبێتە وێنەیەک لەسەر کاغەز. ئەو شەوە دەریا تەنها جەستەی مرۆڤەکانی نەبرد، بەڵکو تەواوی سبەینێیەکیشی برد. کەچی بۆ بەیانی، کاتێک خۆرهەڵهات، هیچ شتێک نەگۆڕابوو، جگە لەوەی کە جیهان لە چەند خەونێکی کەم بوو.!
بڕیاری ٦٨٨: مانیفێستۆی وەرچەرخانی یاسایی و دیپلۆماسییەتی "مام جەلال" لە نێوان چیاکان و کۆشکی سپیدا
ساتەوەختی گۆڕینی مێژوو
لە بەهاری ساڵی ١٩٩١دا، کاتێک سوپا ڕووی لولەی تانکەکانی کردە خەڵکی سڤیلی کوردستان، جیهان تەنها تەماشاکار بوو.
بەڵام لە ٥ی نیسانی ١٩٩١، ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکان بڕیارێکی دەرکرد کە بووە خاڵی جیاکەرەوەی نێوان قڕکردن و مانەوە، بڕیاری ٦٨٨ تەنها دەقێکی مرۆیی نەبوو، بەڵکو گەورەترین پڕۆژەی دیپلۆماسیی کورد بوو کە تێیدا قانونی نێودەوڵەتی لە بەرژەوەندی گەلێکی بێدەوڵەت شکێنرا.
بڕیاری ٦٨٨ لە ڕووی قانونی نێودەوڵەتییەوە بە "شۆڕشی چەمکەکان" دادەنرێت. لێرەدا سێ ڕەهەندی یاسایی گرنگ دەبینین:
تێپەڕاندنی ماددەی ٢
میساقی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ماددەی ٢، بڕگەی ٧دا بە ڕاشکاوی دەڵێت: هیچ بڕگەیەک ڕێگە بە نەتەوە یەکگرتووەکان نادات دەست وەربداتە ئەو کاروبارانەی کە لە بنەڕەتدا لە دەسەڵاتی ناوخۆیی هەر دەوڵەتێکدان.
عێراق و هاوپەیمانەکانی (کوبا و یەمەن) ئەمەیان وەک قەڵغان بەکاردەهێنا. بەڵام بڕیاری ٦٨٨ ئەم دیوارەی ڕوخاند و سەلماندی کە مافی مرۆڤ لە سەروی سیادە و سەروەریی دەوڵەتەوەیە.
پێناسەی نوێ بۆ ئاشتی و ئاسایش
بڕیارەکە بەستنەوەیەکی زیرەکانەی کرد لە نێوان سەرکوتکردنی ناوخۆیی و هەڕەشە بۆ سەر ئاشتی نێودەوڵەتی.
ئاوارەبوونی ملیۆنەها کورد بۆ تورکیا و ئێران وەک فاکتەرێکی ناسەقامگیری ناوچەیی لێکدرایەوە، ئەمەش وایکرد ئەنجومەنی ئاسایش شەرعییەتی دەستوەردانی هەبێت.
دروستکردنی پەناگەی ئارام (Safe Haven)
هەرچەندە بڕیارەکە بە ڕاشکاوی باسی بەشی حەوتەمی نەکردبوو، بەڵام وڵاتانی وەک ئەمریکا و بەریتانیا و فەڕەنسا، بە پشتبەستن بە ڕۆحیەتی بڕیارەکە، چەمکی دەستوەردانی مرۆیی (Humanitarian Intervention)یان داهێنا، کە دواتر بووە بنەمای یاسایی بۆ ناوچەی دژەفڕین (No-Fly Zone).
ئەندازیاریی دیپلۆماسی؛ مام جەلال و تانوپۆدنی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان
ئەگەر بڕیاری ٦٨٨ تەقەلایەکی نێودەوڵەتی بووبێت، ئەوا مام جەلال بزوێنەری سەرەکیی ئەو تەقەلایە بوو. ڕۆڵی مام جەلال لەم قۆناغەدا تەنها وەک سەرکردەیەکی سیاسی نەبوو، بەڵکو وەک دیپلۆماتکارێکی بلیمەت دەرکەوت کە توانی بەرژەوەندیی زلهێزەکان لەگەڵ ئازاری گەلەکەیدا یەکبخات.
فاکتەری فەڕەنسا و دانیال میتێران
یەکێک لە کاریگەرترین پەیوەندییەکانی مام جەلال، دۆستایەتییە قووڵەکەی بوو لەگەڵ خاتوو دانیال میتێران (خانمی یەکەمی فەڕەنسا). مام جەلال توانی کارەساتی کورد بگەیەنێتە ناو کۆشکی ئەلیزێ. دانیال میتێران فشاری خستە سەر هاوسەرەکەی، فرانسوا میتێران، بۆ ئەوەی فەڕەنسا ببێتە پێشەنگی دەرکردنی بڕیاری ٦٨٨. ئەم پەیوەندییە شەخسییە بووە هۆی ئەوەی فەڕەنسا بۆ یەکەمجار لە مێژوودا ببێتە دایکی پاراستنی نێودەوڵەتی بۆ کورد.
مام جەلال و جەیمس بەیکەر (وەزیری دەرەوەی ئەمریکا):
مام جەلال بە زمانی یاسا و بەرژەوەندی لەگەڵ ئەمریکییەکان دەدوا. ئەو توانی قەناعەت بە جەیمس بەیکەر بهێنێت کە سەقامگیریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بەبێ پاراستنی کورد مەحاڵە. دوای کۆبوونەوەکانی مام جەلال، ئەمریکا لە بێدەنگییەوە گۆڕا بۆ پێشەنگی ئۆپەراسیۆنی (دابینکردنی ئارامی).
پەیوەندی لەگەڵ تۆرگۆت ئۆزال (سەرۆکی تورکیا)
لەکاتێکدا تورکیا ترسی لە قەوارەی کورد هەبوو، مام جەلال بە دیپلۆماسییەتێکی نەرم توانی لەگەڵ تۆرگۆت ئۆزال بگاتە تێگەیشتن. ئەم پەیوەندییە شەخسییە وایکرد تورکیا سنوورەکانی بۆ هاوکارییەکان بکاتەوە و ڕێگە بدات فڕۆکەکانی هاوپەیمانان لە بنکەی (ئینجەرلیک)ەوە بۆ پاراستنی کورد بفڕن.
مام جەلال و جۆن مەیجەر (سەرۆک وەزیرانی بەریتانیا)
مام جەلال لە ڕێگەی لۆبییە بەهێزەکەی لە لەندەن، کاریگەریی دروستکرد لەسەر جۆن مەیجەر، کە دواتر بووە خاوەنی بیرۆکەی ناوچەی ئارام (Safe Haven) بۆ کوردەکان.
داتا و ژمارە مێژووییەکان (کاتژمێری کارەسات و ڕزگاری)
● ئایاری ١٩٩١، کاتێک هێزەکان جێگیر بوون، نزیکەی ٢٠,٠٠٠ سەربازی هاوپەیمان لەسەر زەوی بوون بۆ پاراستنی کورد.
● هێڵی ٣٦، بڕیارەکە بووە هۆی کێشانی هێڵێکی مەجازی لە پلەی ٣٦ی پانی، کە فڕۆکەکانی عێراق بۆیان نەبوو لێی تێپەڕن.
● کۆڕەوی ملیۆنی، ئامارەکان باس لە ئاوارەبوونی ١.٨ ملیۆن کەس دەکەن. ئەگەر بڕیاری ٦٨٨ نەبوایە، پێشبینی دەکرا لەو زستانەدا زیاتر لە ٥٠٠,٠٠٠ کەس بەهۆی سەرما و نەخۆشییەوە گیان لەدەست بدەن.
● دەنگدان، بڕیارەکە بە ١٠ دەنگی بەڵێ پەسەند کرا، لەکاتێکدا عێراق هەوڵێکی زۆری دا لە ڕێگەی (یەمەن و کوبا)وە ڤیتۆی لەسەر بەکاربهێنرێت.
کاریگەریی بڕیارەکە لەسەر ئێستا (لە پەناگەی ئارامەوە بۆ قەوارەی دەستووری)
بڕیاری ٦٨٨ تەنها مێژوو نییە، بەڵکو کۆڵەکەی ژێرخانی قەوارەی هەرێمی کوردستانە لە ئێستادا:
شەرعییەتی دامەزراوەیی: بەبێ ئەو فەزا نێودەوڵەتییەی بڕیاری ٦٨٨ دروستی کرد، کورد نەیدەتوانی لە ساڵی ١٩٩٢دا هەڵبژاردن بکات. پەرلەمان و حکومەتی هەرێم کۆرپەی یاسایی بڕیاری ٦٨٨ن.
پاراستنی قەوارەی فیدراڵی: کاتێک لە ساڵی ٢٠٠٥دا دەستووری عێراق نووسرایەوە، ماددەی ١١٧ (کە دان بە هەرێمی کوردستاندا دەنێت) لە ڕاستیدا وەرگێڕانی سیاسیی ئەو واقیعە بوو کە لە ساڵی ١٩٩١ەوە دروست ببوو. جیهان نەیدەتوانی دان بە قەوارەیەکدا نەنێت کە خۆی بۆ ماوەی ١٣ ساڵ پاراستبووی.
پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان: بوونی زیاتر لە ٣٥ کونسوڵخانە و نوێنەرایەتی لە هەولێر، بەردەوامیی هەمان ئەو شەرعییەتەیە. وڵاتان مامەڵە لەگەڵ هەرێم دەکەن چونکە دەزانن ئەم قەوارەیە "بەرهەمی ویستی نێودەوڵەتییە" بۆ پاراستنی مرۆڤایەتی.
وانەیەک بۆ داهاتوو
بڕیاری ٦٨٨ فێری کردین کە مافی گەلان تەنها بە تفەنگ نایەتە دی، بەڵکو بە تێگەیشتن لە زمانی جیهان دەپارێزرێت. مام جەلال بەو مێژووە دیپلۆماسییە دەوڵەمەندەی، قوتابخانەیەکی جێهێشت کە تێیدا فێربووین چۆن ئازاری نەتەوەیی بکەینە بڕیاری نێودەوڵەتی.
ئەمڕۆ، پاراستنی هەرێمی کوردستان وەک قەوارەیەکی یەکگرتوو، وەفادارییە بۆ ئەو خوێنەی لە کۆڕەودا ڕژا و بۆ ئەو دیپلۆماسییەتە وردەی کە بڕیاری ٦٨٨ی لە نیویۆرکەوە هێنایە ناو ماڵەکانی کوردستان. بڕیاری ٦٨٨ قەڵغانێکە کە تا ئێستاش، ئەگەر بە دروستی بەکاربهێنرێت، دەتوانێت کوردستان لە هەر هەڕەشەیەکی دەرەکی بپارێزێت.