لە مەکسیکەوە بۆ هاوبەشەکانی مەکسیک 
سێبەری ناسنامە لە وەرزشدا

ساڵی 1986 تیپی تۆپی پێی عێراق وەک هەڵبژاردەیەکی براوەی یارییەکانی بەرایی چووە مۆندیالی مەکسیکەوە. ئەو کاتە نەوەی ئێمە لە کوردی کوردستانی عیراق راکێش راکێشی دوو ئینتما بووین. هەم ئینتمای ‏سیاسی بۆ پرسە سیاسییەکانی کوردستان و کوردایەتی و هەمیش پابەندێتی بە ئارەزووی وەرزشی و ‏هیوای بوونی هەڵبژاردەیەکی نیشتمانی کە ئێمەش وەکو میللەتانی دونیا چاومان لێی بێت ‏و ئارەزووی لێ بکەین و شانازی پێوە بکەین.‏

هەمیشە گەلەکەمان لە کوردایەتی بەرامبەر دەوڵەتی عیراق بە رژێمەکەی و بە دامەزراوەکانی وەستابۆوە و لە یاری میللی و بەناوبانگی تۆپی پێ و لە هەر بەرامبەرەکی شارستانیدا بەرامبەر وڵاتانی بێگانە دڵداری لەگەڵ عیراق دەکرد. نەتەوەی بێ وڵات تا مافی چارەنووسی یەکجارەکی وەدەست دێنێ، مەحکومە بە جەبری ئاڵۆزی ناسنامە و ئینتما بۆ وڵات.

سیاسەتی کوردایەتی و ئەدەبیاتەکەشی لە روانگەی هاوسەنگی نێوان شۆڕشگێڕێتی و واقیعی حاڵی دابەشبوون داوای مافەکانی گەلی کوردستانی لە عیراق دەکردو ئیدانەکردنیشی بۆ دەوڵەتی عیراق لەبەر ئەوەبوو مافەکانی کورد نادات ، یان زۆرینەی هەرە زۆری ئەو مافانەی لای خۆی گلداوەتەوە و هەم خۆی تووشی پەستان کردووە و هەم ئێمەشی لە ماف و داد مەحروم کردووە.

 با لەسەر تۆماری خۆشی و شارستانی وەرزش بدوێین: لە مۆندیالی مەکسیک، لە ساڵی ١٩٨٦، عیراق وەک هەڵبژاردەیەکی ئاسیایی بۆ یەکەمین ‏جار بەشداری کرد. باس و خواسی بەشدارییەکەشی بوو بە رووداوێکی گەورە، چونکە ئەو کاتە فەزای جەنگی نێوان عیراق و ئێران لە ئارادا بوو و کۆششی جەنگی عەسکەرتاری دەوڵەت و کۆمەڵگەی بەعس مانای سیاسیی بە هەموو شتێک دەبەخشی. یانی باندۆری سیاسیی وەرزش و هەڵبژاردەی عیراق وەک هی هەڵبژاردە نیشتمانییەکانی ئەرجەنتین و ‏پیرۆ و وڵاتانی ئەمریکای لاتین کۆنترۆڵی هەموو شتێکی دەکرد. ئەهلی مێژووی تۆپی پێ لە بیریانە کەش و هەوای مۆندیالی ساڵی ١٩٧٨ لە ئەرجەنتین وابوو کە جەنەڕاڵەکانی کودەتای سەربازی ئەو وڵاتە گەرەکیان بوو بردنەوەی جامەکە بکەنە دەسکەوتی نیشتمانیی و نەتەوەیی بۆ بیونس ئایرسی پایتەخت تا خۆیان و رژێمە ئینقلابچییەکەیان لە گۆشەگیری و بێزراوی سیاسی لە جیهان، دەرباز بکەن و شانازییەک ببەن بۆ خۆیان کە ڕەنگە بەرهەمی رەنجی حکومەتی پێشوو، حکومەتی مەدەنی، بووبێت.
حکومەتی بەعسیش، کە سەرگەرمی جەنگێکی فاشستی بێ ئامان بوو، نیازی کەڵک لێوەرگرتنێکی وەهای هەبوو. یانی بڵێ: لە جەنگدام و هاتوومەتە مۆندیالیش.
 
لە سایەی حوکمی عەسکەر و ئەفسەردا رژێمی بەعس وەرزش و لاوان و ‏هەموو ژیانی وڵاتی بۆ خۆی تاپۆ کردبوو. ئەوکات عودەی کوڕی دیکتاتۆر هەموو کایەکانی تۆپی پێ و لاوان و وەرزشی ‏وڵاتی لە کۆنترۆڵدا بوو. وەک سەرباز و ئەفسەر مامەڵەی لەگەڵ یانەکان و لەگەڵ ‏یاریزانەکانی هەموو لایەک دەکرد. ئەگەر دەیانبردەوە نۆتی ئازایەتی دەکرد بە قەدیانا و ئەگەر دەیاندۆڕاند سەری ‏سفر دەکردن و زیندانی کاتی و ئیهانە ئامێز بەخت و بەشی ئەو بەستەزمانانە بوو.‏

لە مۆندیالی مەکسیکی ١٩٨٦ ، واتا رێک چڵ ساڵ پێش ئێستا، هەڵبژاردەی وازی کردن هی بەعس و هی عودەی و هی باوکی عودەی بوو ، زۆر کەم بەشی عیراقییەکانی پێوەبوو جا ئیتر هی کوردی سەرکوتکراویش هەر لەولاوە بوەستێ. 
هەڵسوکەوتی رژێم وابوو یاریزانی بە توانای کورد بۆی نەبوو زۆر بڕوا لە گەشە و نەشەی حەریفیدا. تەنانەت بۆ ئەوەی ناوی رژێمەکەش لە دونیا بەرز بکاتەوەو رەنجی لاوێکی کورد قازانجی ناوبانگی بەعسی پێوە بێت. 
ئاخر گەمەی تۆپی پێ گەمەیەکی مەشهور و ناو بەدەرەوەیە لەبەر ئەوە رێیان بە لاوی کورد نەدەدا ناونیشانێکی درەوشاوەی هەبێت. لەو دەورانەدا تەنانەت لە سلکی دیبلۆماسیدا تاک و تەرا فەرمانبەری تەماهی کراو و گومناوی کورد هەبوون نوێنەرایەتییەکی سنوورداری عێراق بکەن، بەڵام لە کایەی دیبلۆماسی شەعبی و ناوداری وەکو وەرزش و تۆپی پێدا کورد بێ بەهرە و بێ چانس بوو. وەرزشی عیراقی بەعس، وەک دەوڵەتی بەعسەکە خۆی، بێ تام و بێ رەنگ و بۆ بوو.

بۆیە یادەوەری گشتی میللەتی کورد لەسەر هەڵبژاردەکەی عیراق هەر وەک یادەوەریەتی لەگەڵ دەبابەکەی، ئەنفالەکەی و کیمیاییەکەی. نەهەقیشی نەبوو، پاشماوەی ئەو یادگە تاڵە هەر ماوە و ڕەگێکی رەوایی و دادی تێدایە.
بەڵام لە دوای روخانی رژێم و هاتنەکایەی وڵاتی تازەی دەستووری و فیدرالی ، دیارە بەشداری سیاسیی کورد لە عیراق گۆڕا و گەشەی سەند. ئەمە لە وەرزشیش رەنگی دایەوە. لە یاریزان هەوار مەلا محەمەدەوە تا دوا گەمەی بردنەوەی ئەمجارە کە هەڵبژاردەی تۆپی پێی بایکۆتی چل ساڵەی شکاند، وەرزش لە عیراق خەریکە رەنگی هەمەڕەنگ بە خۆیەوە دەبینێت. 
ڕاستە هێشتا ئاوات زۆر ماوە و بەربەستی بەردەم بوژانەوەیەکی کوردستانی و بەشدارییەکی یەکسانی کورد لە گۆڕەپانی وەرزشی عیراق زۆرە، بەڵام خۆ ئەمە لە کایە سیاسییەکەشدا هەر وایە. لەوێش دەیان دۆسێی هەڵپەسێردراومان هەیە و هەر گیرۆدەی ناچاری گفتوگۆ و چارەسەری سیاسیین. 
بە پێچەوانەوە ئێستا لەوانەیە لە جیاتی ئەوەی سیاسەت سێبەرێکی رەزا قورس بێت بەسەر کایەی وەرزش و تۆپی پێوە. دەکرێ وەرزش فێنکی بنوێنێ و خەمڕەوێنی مێژووی خەمناکی پەیوەندی ناجۆر و سەرکوتکردن بێت، تۆپی پێ لەسەرێتی نزیکایەتی و دۆستایەتی خۆرسک دامەزرێن و پتەوی بکات. 
هەتا ماوەیەک پێش ئێستا خەریک بوو ئاڵای عیراق و ئاڵای کوردستان ببنە کەرەستەی جیاوازی و تەهوین کردن بە یەکتری، تەنانەت لە کاتە دیموکراتییەکانی وەک هەڵبژاردندا، کەچی وا لە گۆڕەپانی وازی و بردنەوەدا خۆرسکانە دەبێتە نیشانەی کورد لە عیراق و نیشانەی عیراقێک پێویستی بە یاریزانی کورد، بە گۆڵ و پاسی کوردە.

لە نێوان مۆندیالی مەکسیکی جاران (١٩٨٦) و مۆندیالی مەکسیکی ئێستا بە هاوبەشی ئەمریکا و کەنەدا (دەڵێی چەتری رێککەوتنی ناسراوی نافتایە) ئاوێکی زۆر رژاوە و خوێنێکی زۆرتر بەستویەتی کە داوای لاپەڕەیەکی نوێ دەکات بێ ئەوەی ئیقدام و دەستپێشخەری لەسەر حیسابی پرەنسیبەکان و لەسەر داوا رەواکانی نەتەوە بێت.
ئەگەر رۆژێک کوردستان ببێتە خاوەن هەڵبژاردەی خۆی بێگومان یاریزانەکانی هەڵبژاردەی عیراق دوا کەسانێکن کە دەتوانن رێمان لێ بگرن و ئەم تیشێرتە رەنگینەمان لێ بشارنەوە.
بۆیە پێویستە و ناچارییەکە تا ئەو کاتە بوونی وەرزش و تۆپی پێی کوردستانیی لە ناو گۆڕەپانی وەرزشی عیراقدا پتەو بکەن و فراوانی بکەن.
مەسەلەی کورد هەنگاو بە هەنگاو دەچێتە پێش و ئەزموونی دەوربەریش، کە هێشتا زۆری ماوە ویستە ڕەواکانی کورد لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست بسەلمێنن، هەر ئەمەمان پێ دەڵێت. 
ئازیزان و بەڕێزان: دەستی چەوری کەمتەرخەمی سیاسیی و پاشکشێی ناجۆری هەندێک لە پرسی نەتەوەدا، بە تیشێریتی یاریزانانی گەنجی کورد مەسڕن.

کەمجار وەک ئەم بابەتە لە بەردەم نووسینی وتارێکدا راوەستاوم؛ لێرەدا هەست بە قورسایی بەرپرسیارێتییەکی گەورە دەکەم. وەک کەسێک کە بۆ بینینی وردەکارییەکان، جارێک چاویلکەکەی دادەنێت و جارێک لایدەبات، منیش لەنێوان تێڕامان و واقیعدا گەڕام، تا وشەکانم راستگۆیانە و مانائامێز بن.
ئێمە لە سەردەمێکدا دەژین کە مێژوو بەپەلە خۆی دەنووسێتەوە. جەنگ وەک دیاردەیەکی مێژوویی، تووشی گۆڕانکاریی ریشەیی بووە. ئەگەر جاران دەنگی تەقە و تۆزی مەیدان ناسنامەی شەڕ بووبێت، ئێستا جەنگ لە ئاسمانەوە دەست پێ دەکات؛ لەو شوێنەی مرۆڤ نابینرێت، بەڵکوو «ژیرییەکی بێ‌ رۆح» بڕیار لەسەر مەرگ و ژیان دەدات.
ئەمە تەنها گۆڕینی ئامراز نییە، بەڵکوو گۆڕانی فەلسەفەی جەنگە. ململانێ لە «هێزی جەستە»وە گۆڕاوە بۆ «ژیریی دەستکرد و پێشکەوتنی تەکنۆلۆژیا» و لە «رووبەڕووبوونەوەی سەربازەکان»ەوە بۆ «بەرەوڕووبوونەوەی درۆن و موشەک». لەم هاوکێشەیەدا، کوشتن ئاسان و مەرگ بێ‌ شۆناس دەبێت؛ یەکێک لە دوورەوە خەڵک دەکوژێت و ئەوی تریش نازانێت مەرگ لە کوێوە رووی تێکردووە. ئەم دۆخە هەستی بەرپرسیارێتیی مرۆیی کەم دەکاتەوە و مرۆڤ دەگۆڕێت بۆ تەنها ژمارەیەک لەسەر شاشەیەکی سارد.
ئەگەر هۆلاکۆ بە چل ساڵ جەنگ، لە مەنگۆلیاوە گەیشتبێتە بەغدا بۆ رووخاندنی خەلافەت، ئێستا موشەکێکی «فرتە دەنگ» لە چەند خولەکێکی کەمدا هەمان وێرانکاریی ئەنجام دەدات. لەناو جەرگەی ئەم گۆڕانکارییانەدا، هەرێمی کوردستان بەبێ ویستی خۆی بووەتە مەیدانی جەنگێک کە نە بڕیاردەری بووە و نە دەسپێکەری. ئاسمانی ئەم وڵاتە بووەتە رێڕەوی تێپەڕبوونی درۆن و موشەک و تاقیگەیەک بۆ نمایشکردنی هەژموونی هێزەکان.
ئەوەی جێی داخە، هەڵگەڕانەوەی خێرای هاوکێشە سیاسییەکانە؛ دۆستی دوێنێ دەبێتە نەیاری ئەمڕۆ. سیاسەت زۆرجار لە جەنگ گەرمترە و لەپشت پەردەی بەرژەوەندییەکاندا، برینی نوێ دەکولێنێتەوە. مێژوو سەلماندوویەتی کە کوردستان هەمیشە باجی «جەنگخوازەکان» دەدات؛ ئەوانەی بۆ دەسەڵاتی خۆیان دەجەنگن، نەک بۆ ئاشتیی گەلان. لەم نێوەندەدا، دڵەراوکێ دەبێتە هاوڕێی رۆژانەی هاووڵاتی و قەیرانی دارایی و بودجە و مووچە دەبنە قوربانیی جەنگێکی بێهوودە.
هاوکات هەندێک هێز دەیانەوێت بە زۆر و بە ناهەق بمانکەنە لایەنگری جەمسەرێکی دیاریکراو. ئەمە غەدرێکی تری مێژووییە، چونکە مێژوو تەنها رووداوەکان تۆمار ناکات، بەڵکوو ئەوەش دەنووسێتەوە کە کێ ناچار کرا ببێتە سووتەمەنیی گەمەکان.
کوردستان هێشتا باجی جوگرافیاکەی دەدات؛ کەوتووەتە ناوەندی گەردەلوولی جەنگە گەورەکان بەبێ ئەوەی دەسەڵاتی تەواوی بەسەر چارەنووسی خۆیدا هەبێت، بەڵام لەناو ئەم تەمومژەدا، هێشتا دەنگی مرۆڤە سادەکان بەرزە؛ دەنگێک کە تینووی ئاشتی و دادپەروەرییە و هیوای نەمرداوە.
لە کۆتاییدا، پێویستە هەرێمی کوردستان لە نێوان ئەم ئاڵۆزییە سیاسی و سەربازییانەدا، پارێزگاریی لە هەڵوێستی سەربەخۆ و ئەقڵانیی خۆی بکات. نابێت ببینە پاشکۆی ستراتیژیی ئەوانی تر و پێویستە خۆمان لە ئاگری جەنگە نێودەوڵەتییەکان بەدوور بگرین. پاراستنی خاک و هاووڵاتی و بونیادنانی یەکڕیزیی ناوخۆیی، تاکە بنەمای سەرکەوتنە، چونکە لە کاتی جەنگدا گەورەترین هێز تەنها چەک نییە، بەڵکوو «یەکڕیزی و ژیریی سیاسییە».
ئەگەر ئەم رێبازە بگرینە بەر، ئومێد هەیە کوردستان لە پێگەی «قوربانییەکی بەردەوام»ەوە بگۆڕێت بۆ «کارەکتەرێکی کاریگەر»؛ کارەکتەرێک کە نە تەنها خۆی دەپارێزێت، بەڵکوو دەبێتە کلیلی هاوسەنگی و ئاشتی لە ناوچەکەدا.