هەواڵەکان
(بەشار ئەسەد) سەرۆکی ئێستای سوریا و کاندید بۆ وەرگرتنەوەی ھەمان پۆست، لە شاری (دۆما) بەشداری پڕۆسەی دەنگدانی ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی وڵاتەکەی کرد و لە وتەیەکیشدا ڕایگەیاند، گەلی سوریا سنورێک بۆ تیرۆر دادەنێن.
ئەسەد ڕەخنەشی لە ڕاگەیاندراوەکەی ئەمریکا و چوار وڵاتی ئەوروپا گرت، کە ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی سوریایان بە ناشەرعی و نا دادپەروەرانە وەسفکردبوو و ڕایگەیاند، ئەوەی ئەوان دەیڵێن ڕەوا نییە.
ھەنداوی لە میانی بەشداریکردنی لە بەرنامەی پانۆراما ئاماژەی بەوەکرد، ڕێککەوتنەکەی نێوان ھەرێم و عێراق کارایە و ھەوڵێکی ھاوبەش ھەیە بۆ چارەسەرکردنی کێشە کەڵەکەبووەکانی نێوان ھەرێم و بەغداد.
ڕاوێژکارەکەی مستەفا کازمی سەبارەت بە ھەڵبژاردنی پێشوەخت ڕایگەیاند، ھەموو ھەوڵێک دەدرێت ھەڵبژاردنەکە لە کاتی خۆیدا ئەنجام بدرێت و چاودێری ناوخۆیی و نێودەوڵەتیش ڕۆلێکی سەرەکی دەبێت لە ھەڵبژاردنەکەدا.
جەختیشی کردەوە، ئەم ھەڵبژاردنە خاڵێکە کە ئاڕاستەکانی ھەموو لایەنە سیاسیەکان و جۆری حکومەت و کەسایەتییە سیاسیەکان دیاری دەکات.
خۆپیشاندانەکە بە ناوی خۆپیشاندانی ٢٥ی ئایار ڕێکخراوە و لە گۆرەپانی تەحریر بەڕێوەدەچێت، جگە لە ھاوڵاتیانی بەغداد، سەدان کەس لە پارێزگاکانی باشوری عێراقەوە بەرەو بەغداد بەڕێکەوتوون بۆ بەشداریکردن لە خۆپیشاندانەکاندا.
خۆپیشاندەرانی عێراق داوا دەکەن ناوی بکوژانی خۆپیشاندەران و چالاکوانان ئاشکرا بکرێت و بدرێنە دادگا، بۆ ڕێگریکردن لە دروستبوونی ئالۆزیش ھێزێکی زۆری ئەمنی لە بەغداد بڵاوەیان پێکراوە.
بەڕێوەبەرایەتی ھاتوچۆی بەغدادیش ڕەتیکردووەتەوە ڕێگەکانی سەر گۆرەپانی تەحریر داخرابێت، عەمار حەکیم سەرۆکی ڕەوتی حیکمەش داوای کردووە خۆپیشاندەران پارێزراو بن و دووپاتیکردووەتەوە کە خۆپیشاندەران مافی خۆیانە داوای ئاشکراکردنی بکوژانی چالاکوانان بکەن.
لە فێستیڤاڵەکە ژمارەیەکی زۆر لە ڕۆشنبیران و ئەدیبانی ھەر چوار پارچەی کوردستان و پارێزگاکانی تری عێراق و وڵاتانی دراوسێ و میوانانی دەرەوەی وڵات بەشدارن و دەزگای میدیایی کوردساتیش سپۆنسەری دەکات.
فێستیڤاڵەکە لە ژێر ناونیشانی "دیالۆگی لابردنی ماسکەکان"دایە و تاوەکو ڕۆژی پێنج شەممە بەردەوام دەبێت و یەکەم و دووەم و سێیەمی شیعر و چیرۆک و لێکۆڵینەوە خەڵات دەکرێن.
فێستیڤاڵی گەلاوێژ چالاکییەکی ئەدەبی و ھونەری فراوانە، کە تیایدا بایەخ بە بەرھەمی فیکری و ئەدەبی و ھونەری نووسەران و کلتوری ڕۆشنگەری دەدرێت، بنکەی ڕوناکبیریی گەلاوێژ لە ساڵی ١٩٩٦ەوە دامەزراوە و تاوەکو ئێستا وەک ڕێکخراوێکی کلتوری ساڵانە فێستیڤاڵێکی نێودەوڵەتی ڕێکدەخات.
بە پێی نوسراوێکی وەزارەتی کاروباری شەھیدان و ئەنفالکراوانی ھەرێمی کوردستان، لەم مانگەوە مووچەی ھەموو ئەو زیندانیە سیاسییانە خەرجدەکرێت کە ھیچ مووچەیەکی تریان نییە.
لە نوسراوەکەی وەزارەتی کاروباری شەھیدان و ئەنفالکراوان ئاماژە بۆ ئەوەشکراوە، منحەی ئەو زیندانیکراو و گیراوە سیاسیانەی کە ماوەی ١٠ ساڵی منحەکەیان تەواو بووە و ھیچ مووچەیەکی تریان نییە، پێداچوونەوە بە دۆسییەکانیان تەواو بووە و لە ١ی ئایاری ٢٠٢١، منحەیان بۆ ھەژمار دەکرێت.
لیژنەی باڵای ھەڵبژاردنەکانی سوریا ڕایگەیاند، بانگەشەکانی ھەڵبژاردن لە سەعات ٧ی بەیانی ئەمڕۆوە بۆ ھەر سێ کاندید "بەشار ئەسەد" سەرۆکی ئێستا و "عەبدوڵا سەلوم عەبدوڵا" و "مەحمود مەرعی" کە دوو کەسایەتی ناسراو نین، وەستاوە.
ڕوونیشیکردووەتەوە، ١٢ ھەزار ناوەندی دەنگدان لە سەرجەم پارێزگاکانی سوریا ئامادە کراوە و لە ڕیفی "دیمەشق"یش زۆرترین ناوەند و سندوقی دەنگدان دانراوە.
ھەڵبژاردنی سەرۆکایەتی سوریا تەنھا لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی حکومەتی "دیمەشق" بەڕێوەدەچێت کە سێیەکی وڵاتەکە پێکدەھێنن، ئەوەش دووەمین ھەڵبژاردنە کە لە دوای دەستپێکردنی جەنگی ناوخۆیی وڵاتەکەوە ئەنجام دەدرێت.
بە پێی زۆرینەی پێشبینییەکان "بەشار ئەسەد" لەم ھەڵبژاردنەشدا سەرکەوتن بەدەست دەھێنێتەوە و بۆ ٧ ساڵی تر دەبێتەوە سەرۆکی سوریا.
"ڕۆبەرت مالی" نێردەی ئەمریکا بۆ ئێران لە تویتەر نوسیویەتی، خولی پێنجەمی دانوستانەکان لە "ڤییەنا" سەبارەت بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی دەستپێدەکەنەوە، دەشڵێت خولی چوارەمیان بەرھەمدار بووە و پێشکەوتنی بەرچاوی بەخۆوە بینیوە، بەڵام ھێشتا کاری زۆر ماوە بیکەن.
لای خۆشیەوە "حەسەن ڕۆحانی" سەرۆکی ئێران پابەندبوونی وڵاتەکەی بە دانوستانەکان دووپاتکردەوە، تا گەیشتن بە ڕێککەوتنی کۆتایی.
ھاوکات "ڕافائیێل گروسی" بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم ڕایگەیاند، ڕێککەوتنەکەیان لەگەڵ "تاران" بۆ چاودێری کردنی وێستگە ئەتۆمییەکان بۆ ماوەی مانگێک درێژ کردووەتەوە، بە بێ مەرج.
بە پێی ڕاگەیەنراوێکی کۆمیسیۆن، پڕۆسەی ووردبینی بۆ دڵنیابوونەوە لەو مەرجانەی بۆ کاندیدەکان دیاریکراوە لەلایەن، دەستەی لێپرسینەوە و دادپەروەری و وەزارەتی ناوخۆ و خوێندنی باڵا و پەروەردەی حکومەتی عێراق سەرپەرشتی دەکرێت.
ڕاشیگەیاندووە، دوای تەواوبوونی ووردبینی، ئەو ناوانەی ھیچ کێشە و گرفتێکیان نەبێت، پەسەند دەکرێن.
پەیامنێری کوردسات نیوز لە ئێران ڕایگەیاند، دوای ئەوەی حکومەت و پەرلەمانی ئێران ڕەزامەندییان پیشاندا ھەردوو شاری بانە و مەریوان لە خۆرھەڵاتی کوردستان ببنە ناوچەی ئازادی بازرگانی، ئەمڕۆ لە شاری بانە بە ئامادەبوونی پارێزگاری سلێمانی و بازرگانانی ھەرێم، کۆنفرانسی سەرمایەگوزاری ئابووری دەستیپێکرد.
ئامانج لە کۆنفرانسەکەش گەشەپێدانی کەرتی ئابوورییە لە نێوان ھەرێمی کوردستان و ئێران، ھەروەھا بانگێشتکردنی بازرگان و سەرمایەدارانی ھەرێم بۆ وەبەرھێنان و ئاڵوگۆڕی زیاتری کاڵا و کەرەستەی بازرگانی.
بۆ ھەڵبژاردنی داھاتووی عێراق، نزیکەی ٨٠٠ ھەزار کەس لە پارێزگای دھۆک مافی دەنگدانیان ھەیە، لە ئێستادا لقی دھۆکی کۆمسیۆنی باڵای ھەڵبژاردنەکان سەرقاڵی ئامادەکاریین بۆ دانانی کارمەندانی سەر سندوقی دەنگدان و ژمارەیەکی تریش کارتی بایۆمەتری بۆ ھاوڵاتی سنووەکە دابینکراوە.
پەرلەمانی کوردستان لە ڕاگەیەنراوێکدا بەرنامەی کاری دانیشتنی ئەمڕۆی ڕاگەیاند و ئاماژەی بەوەکردووە، لە تەوەری یەکەمدا بیرۆکەی پەرلەمانتارێک دەربارەی "دۆزینەوەی ھەلی کار لە ڕێگەی بەگەڕخستنەوەی کارگەکان" دەخرێتەڕوو.
لە تەوەری دووەمدا بە ئامادەبوونی چوار وەزیری پەیوەندیدار، گفتوگۆ دەکرێت لە بارەی دیاردەی "تاوانەکانی کوشتن بە گشتی و کوشتنی ژن و خۆکوشتن".
لە تەوەری سێیەمیشدا خوێندنەوەی دووەم دەکرێت بۆ پێشنیازەیاسای ھەمواری یەکەمی یاسای بەخاوەنکردنی ئەو زەوییانەی کە لە سنووری شارەوانییەکان زێدەڕۆییەکان لەسەر کراوە.
"ڕۆبەرت مالی" نێردەی ئەمریکا بۆ کاروباری ئێران لە تویتەر نوسیویەتی، ئەمڕۆ خولی پێنجەمی دانوستانەکان لە "ڤییەنا" سەبارەت بە ڕێککەوتنی ئەتۆمی دەستپێدەکەنەوە، دەشڵێت، ھەرچەندە خولی چوارەمیان بەرھەمداربووە و پێشکەوتنی بەرچاوی ھەبووە، بەڵام ھێشتا کاری زۆر ماوە بیکەن.
"حەسەن ڕۆحانی" سەرۆک کۆماری ئێرانیش، پابەندبوونی وڵاتەکەی بە دانوستانەکان دووپاتکردەوە، تا ئەو کاتەی دەگەن بە ڕێککەوتنی کۆتایی. ھاوکات عەلی ئەکبەر ساڵحی سەرۆکی ڕێکخراوی وزەی ئەتۆمی ئێران ڕایگەیاند، بەردەوامن لە پیتاندنی یۆرانیۆم و تا ئێستاش ٩٠ کیلۆگرام یۆرانیۆمیان پیتاندووە و ئامانجیان پیتاندنی ١٢٠ کیلۆگرامە لە ماوەی ئەمساڵدا.
لەلایەکی ترەوە، "ڕافائیێل گروسی" بەڕێوەبەری گشتی ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم ڕایگەیاند، ڕێککەوتنەکەیان لەگەڵ "تاران" بۆ چاودێریکردنی وێستگە ئەتۆمییەکانی ئەو وڵاتە، بۆ یەک مانگی تر درێژکردووەتەوە.
کۆبوونەوەکە بە ئامادەبوونی وەزارەت و لایەنە پەیوەندیدارەکان بەڕێوەچوو کە تێیدا تاوتوێی ئەو حاڵەتانە کرا کە لە ماوەی ڕابردوودا تۆمارکراون، بۆ ئەم مەبەستەش پێویستی گرتنەبەری ڕێگەچارەی خێرا و پلانی کورتخایەن خرایەڕوو، لە پێناو ڕێگری لە پەرەسەندنی ئەم حاڵەتانەدا.
لەو بارەیەوە جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران وتی "پێویستە ھەنگاوی خێرا بگرینەبەر بۆ ڕێگری لە پەرەسەندنی حاڵەتەکانی کوشتنی ژنان و خۆکوشتن، و لە ڕێی کەناڵە جیاوازەکانەوە ھەوڵی بڵاوکردنەوەی ڕێنمایی و ھۆشیاری خێزانی بدەین تا چارەسەری پێویست بۆ ئەم گرفتە کۆمەڵایەتییە بدۆزینەوە".
لە کۆبوونەوەکەدا قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆکی ئەنجومەنی وەزیران بڕیاریدا ڕێگەچارەی خێرا بگیرێتەبەر، لە جێبەجێکردنی فەرمانی دەستگیرکردنی تۆمەتبارانی کەیسەکانی توندوتیژی دژی ژنان، لەگەڵ کردنەوەی خولی جۆراوجۆری ڕاھێنان بۆ ئەفسەران و وتەبێژان لە بارەی ھۆشیاری لە بنەماکانی یەکسانی جێندەری.
ھەروەھا بڕیاردرا ڕێگری بکرێت لە بردنەدەرەوەی کەیسی نێو شێڵتەرەکان تا کۆتایی ھاتنی ڕاوێژ لەگەڵ سەنتەرە تایبەتەکاندا، لەگەڵ جیاکردنەوەی کەیسەکان لەناو شێڵتەر بە پێی جۆر و تایبەتمەندیی کەیسەکان. ھەروەھا بڕیاردرا بە دابینکردنی بودجەی پێویست و بینای گونجاو بۆ شێڵتەرەکان.
ھاوکات بڕیاریشدرا ئەنجومەنی باڵای خانمان ستراتیژێکی تایبەت بە ڕێگری کردن لە توندوتیژی دژی ژنان ئامادە بکات بە وەرگرتنی بۆچوونی وەزارەت و لایەنە پەیوەندیدارەکان بۆ ئەوەی حکومەت بیخاتە بواری جێبەجێکردنەوە.
ھەروەھا بۆردێک دروست بکرێت بۆ بەدواداچوون و پابەندبوون بەمیساقی شەرەف کە لە نێوانی ڕاگەیاندن و ڕێکخراوەکان ھەیە، لەگەڵ جەختکردنەوە لەسەر ڕێگری کردن لە سەرپێچی کردن لە ڕێنماییەکانی وەزارەت و بنەما پیشەیی یە ناوخۆیی و نێودەوڵەتییەکان تایبەت بە ڕووماڵی کەیسەکانی ژنان.
ھاوکات جەختکرایەوە کە پێویستە مامۆستایانی ئاینی ڕۆڵی خۆیان ببینن و لە وتارە ئاینییەکاندا پاڵپشتی بەرەنگاربوونەوەی کوشتن و خۆکوشتنی ژنان بکەن.
کۆبوونەوە بە گرنگی زانی سود لە توانای توێژەرانی کۆمەڵایەتی و دەروونی و چالاکوانانی بواری مافی مرۆڤ ببینرێت بۆ ھۆشیارکردنەوەی تاکەکانی کۆمەڵ و بەھێزکردن و بڵاوکردنەوەی گیانی باوەڕبەخۆبوون و چاندنی تۆوی ھیوا و ئومێد لە جێی نائومێدی، سەرباری خستنەرووی ئەوەی کە خۆکوشتن نە حاڵەتێکی ژیرییە و نە چارەسەرێکی دروستە بۆ زاڵبوون بەسەر کێشەکاندا.
کاروان گەزنەیی دوای بایکۆتکردنی دانیشتنی پەرلەمان لە کۆنفرانسێکی ڕۆژنامەوانیدا ڕایگەیاند، بەشێکی زۆری داھاتی خاڵە سنورییەکان ناگەرێتەوە خەزێنەی حکومەت، بە تایبەت داھاتی خاڵە سنورییەکانی ئیبراھیم خەلیل و حاجی ئۆمەران، کە بە پێی ڕاپۆرتەکان ٧٠٪ی داھاتی ئیبراھیم خەلیل ناگەڕێتەوە.
وتیشی، داھاتی نەوت کێشەیەکی زۆری تێدایە و سەرباری ناشەفافی، بەشێکی کۆمپانیا حزبییەکان سودمەندی سەرەکین لە داھاتی نەوت.
کاروان گەزنەیی ڕاشیگەیاند، چەندین جار بە یاداشتنی ڕەسمی داوایانکردووە حکومەت لەسەر لێبڕینی مووچەی فەرمانبەران بێتە پەرلەمان بەڵام تا ئێستا ئامادە نیە.
ڕوونیشیکردەوە، ماوەی نۆ مانگە بڕیار لەسەر پێکھێنانی لیژنەیەک دراوە بۆ شەفافکردنی داھاتی خاڵە سنورییەکان بەڵام تا ئێستا لیژنەکە لەلایەن حکومەتەوە پێکنەھێنراوە.
وتیشی، فێستیڤاڵەکە ھی ھەموو نوسەرێکی کوردە و شادمانن بە ھاتنی نوسەری گەورە و وەفدی وڵاتانی تر، ھیواشی خواست کورد و عەرەب و فارس ھەموو ئاوێتە بن و کلتور و ڕەخنە و ئازادییەکان بەرجەستە بکەن.
سەبارەت بە ڕەوشی ناوخۆی ھەرێمی کوردستانیش، مەلا بەختیار ڕایگەیاند، دوای ٣٠ ساڵ تاکە ھەرێمن دەستورییان نیە و نەبوونی یەکریزی بەربەستی گەورەیە لە بەردەم نوسینی دەستوردا.
ئاژانسی "فرانس پرێس" بڵاویکردەوە، سەربازانی سەر بە سوپای مالی ھەڵیانکوتاوەتە سەر بارەگای سەرۆک و "باھە نداو" سەرۆکی وڵاتەکە و "موختار عوان" سەرۆک وەزیران و "سلێمان دوکوری" وەزیری بەرگرییان دەستگیرکردووە و گواستراونەتەوە بۆ بنکەیەکی سەربازی لە دەرەوەی "باماکۆ"ی پایتەخت.
ئەو ھەوڵە چەند سەعاتێک لە دوای پێکھێنانی حکومەتی نوێی ئەو وڵاتە ھات، "ئەنتۆنیۆ گۆتێرێس" سکرتێری گشتی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانیش داوای ئازادکردنی بێ مەرج و ھێورکردنەوەی ڕەوشەکەی کردووە.
لە مانگی ئابی ساڵی ڕابردووش سوپای مالی کودەتایان ئەنجامدا و "ئیراھیم بوبەکر کیتا" سەرۆکی ئەو کاتەی وڵاتەکەیان لە ژێر فشاردا دوورخستەوە.