شەش مانگ بەسەر دەستپێکردنی جەنگدا تێپەڕیوە و درێژەپێدانی سزاکان بۆ سەر هەناردەکردنی نەوت، تاران لە گرنگترین سەرچاوەی داهاتی دراوی بیانی بێبەش دەکات؛ هاوکات بەهای دۆلار بەرزبووەتەوە، هەڵاوسان زیادی کردووە و ئابوری ئێران بەرەو قەیرانێکی قووڵتر رۆچووە، کە کاریگەری تەواوی کردوەتە سەر ژیانی هاووڵاتییانی وڵاتەکە.

تاران، کە بڕبڕەی پشتی ئابورییەکەی پەیوەستە بە داهاتی فرۆشتنی نەوتەوە، ئێستا خۆی لە ناوەڕاستی گەمارۆیەکی توندی دەریاییدا دەبینێتەوە، کە رێگە لە دەستگەیشتنی دەگرێت بە گرنگترین سەرچاوەی دراوی بیانی.

 ئەم تەنگژە داراییە  بوەتە هۆی کەمی دراوی بیانی و کاریگەری راستەوخۆی لەسەر ژیانی رۆژانەی هاووڵاتییان دروست کردووە،  بەهای دراوی وڵاتەکەی دابەزاندووە و ئاستی هەڵاوسانی ساڵانەی بۆ زیاتر لە 80٪ بەرزکردووەتەوە.

رۆژنامەی واڵ ستریت جۆرناڵ، بڵاویکردوەتەوە جێبەجێکردنی ئەم سزایانە لەلایەن هێزە دەریاییەکانی ئەمریکاوە بووەتە هۆی پەکخستنی تەواوەتی هەناردەی نەوتی ئێران لە رێگەی ئاوەکانی کەنداوەوە و کۆگاکانی ناو دەریای نەوتی ئێران کە پێشتر 90 ملیۆن بەرمیل بوون، بۆ 29 ملیۆن بەرمیل دابەزیون و پێشبینی دەکرێت لە مانگی داهاتودا بە تەواوی بەتاڵ ببن.

گەرچی ئێران دەستەوەسان نییە و لە رێگەی وشکانییەکانی بە بارهەڵگر هەوڵی تێشکاندنی گەمارۆکەی داوە، بەڵام  ئەمە بەس نییە  و واڵ ستریت جۆرناڵ دەڵێت؛  توانای گواستنەوەی وشکانی زۆرترینی 40هەزار بەرمیلە لە رۆژێکدا، لەکاتێکدا پێش جەنگ رۆژانە نزیکەی دوو ملیۆن بەرمیل نەوت هەناردە دەکرا، ئەمەش وایکردوە سندوقی نێودەوڵەتیی دراو پێشبینی داڕمانی 5.4٪ی ئابووری ئێران بکات.

لە بەرانبەر ئێران ئەم زانیاریانە رەتدەکاتەوە،  موحسین رەزایی، سکرتێری ئەنجومەنی باڵای ئاسایشی نیشتمانیی ئێران رایگەیاند،  ئەوان بەردەوامن لە فرۆشتنی نەوت و پارەکەشی وەردەگرنەوە.

عەبدولناسر هیمەتی، سەرۆکی بانکی ناوەندیی ئێرانیش، دڵنیایی لە بونی دراوی پێویستی بیانی دا و دەڵێت؛ وڵاتەکەی تووشی داڕمانی ئابوریی سەخت نەبووە و ئەگەری هەڵئاوسانی گەورەش لاوازە.

بەڵام ئامارە دەریاییەکان و داتاکانی کۆمپانیای کێپلەر بۆ شیکاریی بازاڕی نەوت وێنەیەکی جیاواز لە لێدوانی لێپرسراوانی تاران نیشان دەدەن.

 بەپێی داتاکانی کێپلەر، لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزەوە هیچ بارێکی نەوتی خاوی ئێران نەیتوانیوە لە گەمارۆی هێزە دەریاییەکانی ئەمریکا تێپەڕێت و هەناردەی رۆژانەی نەوت لەناو کەنداو لە مانگی ئابدا دابەزیوە بۆ 255 هەزار بەرمیل، کە ئەمەش 85٪ کەمترە بەراورد بە مانگەکانی پێش گەمارۆکە.

ئاماژە بەوەکراوە، ئەم رەوشە قەیرانی دراوی بیانی لە ناوخۆی ئێراندا قووڵتر کردووەتەوە، بەجۆرێک کە رێگریکردن لە چوونی دۆلار بۆ ئێران، فشارێکی بێپێشینەی خستووەتە سەر بەهای تمەن و ئابوریی وڵاتەکە.

 

لە سەماکردن، بۆکسێن و پیشاندانی لێهاتوویی لەبەردەم جەماوەر، بۆ راهێنان لەسەر هەڵکوتانە سەر و شەڕکردن، رۆبۆتەکان لە چین هەنگاوێکی نوێ دەنێن کە رەنگە لە گۆڕەپانی نمایشکردنەوە بگوازرێنەوە بۆ بەرەکانی جەنگ.

پەکین، کە کۆمپانیاکانی هەژموونی تەواویان بەسەر بازاڕی ئەم تەکنەلۆژیایەدا هەیە لەسەر ئاستی جیهان، توێژینەوەکانی چڕتر کردووەتەوە بۆ پێشخستنی 'سەربازی رۆبۆتی' کە بتوانن لەگەڵ هێزە مرۆییەکاندا کار بکەن؛ ئەمەش لە پێشبڕکێیەکدا کە تەنها کورتنابێتەوە لە دروستکردنی ئامێرێکی ژیرتر، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ سەرلەنوێ دارشتنەوەی شێوازی جەنگەکان.

تەنها چەند رۆژێک دوای کۆتاییهاتنی خولی یارییەکانی جیهانیی رۆبۆتە هاوشێوەکانی مرۆڤ لە چین، کە تێیدا بڕگەی سەما، بازدان، بۆکسێن و تەنانەت راکردنی 100 مەتری بە خێراییەک کە لە یوسێن بۆڵتی راکەری جامایکی خێراتر بوو پیشاندرا؛ دامەزراوە سەربازییەکانی چین هاتنە سەر هێڵ و ئاماژەیەکی جیاوازیان بەم پێشاندانانە بەخشی.

تەنها دوو رۆژ دوای کۆتاییهاتنی یارییەکان، رۆژنامەیەکی رەسمیی سوپای چین داوای لە توێژەران کرد گواستنەوەی تەکنەلۆژیا پێشکەوتووەکان لە تاقیگەکانەوە بۆ مەیدانەکانی راهێنانی سەربازی خێراتر بکەن، بەمەبەستی دروستکردنی 'جەنگاوەری رۆبۆتی'.

بەپێی بەدواداچوونێکی ئاژانسی رۆیتەرز بۆ زیاتر لە 100 داواکاریی کڕینی سەربازی، توێژینەوەی ئەکادیمی، بڕوانامەی داهێنان و بەڵگەنامەی رەسمی بەدەستیهێناوە، دامەزراوە سەربازییەکانی چین توێژینەوەکانیان لەسەر بەکارهێنانی رۆبۆتە مرۆڤئاساکان چڕکردووەتەوە و پلانیان هەیە لە کۆتاییدا لە بەرەکانی جەنگدا بڵاویان بکەنەوە.

زانیارییە نوێیەکان ئاشکرایان کردووە، دامەزراوە سەربازییەکانی چین لەسەر زەمینەی واقیعی تاقیکردنەوە لەسەر رۆبۆتەکان دەکەن و لە هەوڵی کڕینی رۆبۆت و تەکنەلۆژیای پێویستدان بۆ راهێنانیان بۆ بەگەڕخستنیان لەگەڵ هێزە مرۆییەکاندا.

ئەم هەوڵانە لە ساڵانی 2025 و 2026دا زۆر تەشەنەیان سەندووە، بەتایبەت لەسەر توانای مانۆڕدان و کۆکردنەوەی زانیاری.

بەپێی راپۆرتێکی دامەزراوەی (Bank of America Global Research)، کۆمپانیا چینییەکان دەستیان بەسەر 95٪ـی بازاڕی ناردنی ئەم رۆبۆتانەدا گرتووە لەسەر ئاستی جیهان لە ساڵی 2025دا؛ ئەم هەژموونەش رێگە بە سوپای چین دەدات سود لەم پیشەسازییە وەربگرێت بۆ گەشەپێدانی بەرنامە سەربازییەکانی.

شارەزایان پێیانوایە ئەم هەنگاوەی چین وەڵامێکە بۆ گۆڕانکارییە نوێیەکانی جەنگ، بەتایبەت دوای ئەوەی جەنگی روسیا و ئۆکراین رۆڵی سیستمە نیمچە سەربەخۆکان و درۆنەکانی خستەڕوو، راوێژکاران ئاماژە بەوە دەکەن کە ناردنی رۆبۆت بۆ ئەو شوێنانەی کە مەترسیدارن بۆ مرۆڤ، دەبێتە هۆی پاراستنی گیانی سەربازەکان و گۆڕینی هاوکێشەکان.

هاوکات ئەمریکاش کەوتووەتە هەمان رکابەرییەوە و راهێنان بە رۆبۆتە مرۆڤئاساکان دەکات بۆ ئەنجامدانی ئەرکی هەواڵگری،  بەشدارپێکردنیان لە بەرەکانی پێشوەی جەنگدا.

گەروی هورمز، ئەو كارتی فشارەی ئێران وەك چەقۆیەك كردبوویە سەر قوڕگی دۆسیەی ئابوری و بازرگانی جیهانیی، ئێستا خەریكە دەگۆڕێت بۆ هەڕەشەیەك خودی ئێران خۆی لەناو ببات.

توێژەرانی بواری سیاسی و سەربازی باس لەوەدەكەن، تاران لە هەڵسەنگاندنی هێزەكانی خۆی و لێكەوتەكانی داخستنی گەروی هورمزدا توشی هەڵە بووە، چونكە لە كاتێكدا فرۆشتنی نەوتی ئێران بۆ نزیكەی سفر دابەزیوە و زیانی رۆژانەی سەدان ملیۆن دۆلاری لێكەوتووەتەوە، وڵاتانی دراوسێ بەبێ هیچ كۆسپێك بەردەوامن لە هەناردەكردنی نەوتەكەیان.

ئەم دابڕانە ئابورییە، لەگەڵ پچڕانی پەیوەندییە بازرگانییەكان، بووەتە هۆی كورتهێنانی دراوی قورس كە مەبەست لێی دراوی بیانییە لە وڵاتەكەدا و ئەركی پارەداركردنی بازرگانی دەرەكیی و بەهێزكردنیەتی.

هەناردەكردنی نەوتی ئێران كە نزیكەی دوو ملیۆن بەرمیل بوو لە رۆژێكدا، ئێستا دابەزیوە بۆ چەند سەد هەزار بەرمیلێك و رەنگە هەندێكجار بگاتە سفر، كە زیانەكەی بە نزیكەی 300 ملیۆن دۆلار دەخەمڵێنرێت بۆ هەر رۆژێك.

سحری گەروی هورمز ئێستا خەریكە بەسەر ساحیرەكەدا هەڵدەگەڕێتەوە و ئەو گەروەی بە گرنگترین رێڕەوی بازرگانی جیهان دادەنرا، پەكخستن و سنورداركردنی لەلایەن ئێرانەوە خەریكە خودی ئەو وڵاتە لەناودەبات.

لەلایەك فشارە ئابورییەكانی وەستانی بازرگانی و هەناردەنەكردن، لەلایەن لێكەوتەكانی درێژبووەتەوە بۆ راگرتنی بازرگانی لە زۆر رێگەی تریشەوە بۆ ئێران، هەڵاوسانی توند و پەككەوتنی موچەی فەرمانبەرانی زیاتر كردووە، كە ئەمەش مەترسیی سەرهەڵدانی ناڕەزایەتیی بەهێزی لە شەقامی ئێرانیدا دروست كردووە. هەروەها دابەشبوونی سیاسی لەناوخۆی دەسەڵاتی ئێراندا فشارەكانی زیاتر كردووە.

بەوتەی توێژەران و شارەزایانی سیاسی، جیاواز لە پرسە ئابورییەكە، ئێستا هاوسەنگییە نێودەوڵەتییەكان گۆڕاون و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، لەوانەش چین و ئەوروپا، هاوڕان لەسەر پاراستنی كراوەیی گەروی هورمز.

باس لەوەشدەكەن، سیاسەتی ئێستای ئەمریكا بەجۆرێكە، هەر جۆرە هەنگاوێك ئێران توشی خۆكوژی سیاسی و ئابوری دەكات، بەجۆرێك تاران ئێستا لەنێوان داڕمانی ناوخۆیی و قبوڵكردنی گەمارۆ توندەكاندا گیری خواردووە و بۆ دەرچەیەك دەگەڕێت جەنگ بباتەوە یان لانیكەم بە دەستكەوتی باشەوە لێی دەرچێت.