بەپێی راپۆرتێکی تۆڕی "بلومبێرگ"ی ئەمریکی، چاوەڕوان دەکرێت لە 19ـی حوزەیراندا، ئەمریکا و ئێران بە شێوەیەکی رەسمی یاداشتنامەیەکی لێکتێگەیشتن لە وڵاتی سویسرا ئیمزا بکەن. ئەم هەنگاوەش رێگە خۆش دەکات بۆ دەستپێکردنی گفتوگۆیەکی چڕوپڕی 60 رۆژە بە مەبەستی کۆتایهێنانی یەکجارەکی بە جەنگی نێوانیان و سەپاندنی سنوردارکردنی توند و نوێ بەسەر بەرنامە ئەتۆمییەکەی ئێراندا.

میدیا ئەمریکییەکە دەقی رەشنووسی یاداشتنامەکەی بڵاوکردووەتەوە کە لە 14 خاڵی سەرەکی پێکهاتووە.

خاڵەکانی رەشنووسی یاداشتی لێکتێگەیشتنی نێوان واشنتۆن و تاران:

یەکەم، راگرتنی دەستبەجێی شەر: بە ئیمزاکردنی ئەم یاداشتە، ئێران و ئەمریکا لەگەڵ هاوپەیمانەکانیان لە جەنگی ئێستادا، راگرتنی دەستبەجێ و هەمیشەیی شەڕ لە سەرجەم بەرەکانی رووبەڕووبوونەوە، بە لوبنانیشەوە، رادەگەیەنن، هەردوولا بەڵێندەدەن هیچ کارێکی دوژمنکارانە دژ بە یەکتر ئەنجام نەدەن و خۆیان لە هەڕەشەکردن یان بەکارهێنانی هێز بەدوور بگرن.

دووەم، رێزگرتن لە سەروەریی خاک: ئەمریکا و ئێران پابەند دەبن بە رێزگرتن لە سەروەریی نیشتمانی و یەکپارچەیی خاکی یەکتر، و خۆیان لە دەستوەردان لە کاروباری ناوخۆیی یەکتر دەپارێزن.

سێهەم، مۆڵەتی گفتوگۆکان: هەردوولا بەڵێندەدەن لە ماوەی بەرزترینیدا کە 60 رۆژە بگەنە ڕێککەوتنی کۆتایی، ئەم ماوەیەش بە رەزامەندی هەردوولا ئەگەری درێژکردنەوەی هەیە.

چوارەم، هەڵگرتنی گەمارۆی دەریایی و کشانەوەی هێزەکان: دەستبەجێ دوای ئیمزاکردنی یاداشتەکە، ئەمریکا گەمارۆی دەریایی سەر ئێران هەڵدەگرێت و رێگری لە هەر ئاستەنگێک دەکات، بە جۆرێک لە ماوەی 30 رۆژدا هاتوچۆی دەریایی بۆ رەوشی ئاسایی پێش جەنگ دەگەڕێتەوە، هەروەها ئەمریکا پابەند دەبێت بە کشانەوەی هێزەکانی لە ناوچە نزیکەکان لە ماوەی 30 رۆژدا دوای رێککەوتنی کۆتایی.

پێنجەم، ئاساییکردنەوەی هاتوچۆی کەشتیوانی لە کەنداو: ئێران دەستبەجێ رێوشوێنی پێویست دەگرێتەبەر بۆ دەستپێکردنەوەی هاتوچۆی کەشتییە بازرگانییەکان لە کەنداوەوە بۆ دەریای عومان و بەپێچەوانەشەوە لە ماوەی 30 رۆژدا، ئەمەش لەگەڵ پاککردنەوەی مینەکان و لادانی ئاستەنگە تەکنیکییەکان لەلایەن تارانەوە.

شەشەم، پلانێکی 300 ملیار دۆلاری بۆ ئاوەدانکردنەوەی ئێران: واشنتۆن بە هاوکاری هاوبەشە هەرێمییەکانی، پلانێکی گشتگیر و پەسەندکراو لەلایەن هەردوولاوە بۆ ئاوەدانکردنەوە و گەشەپێدانی ئابوری ئێران دادەنێت، بە گرەنتی تەرخانکردنی بودجەیەک کە لە 300 ملیار دۆلار کەمتر نەبێت.

حەوتەم، هەڵگرتنی سەرجەم سزاکان:  ئەمریکا پابەند دەبێت بە کۆتایهێنان بە سەرجەم جۆرەکانی سزای سەر ئێران (سزای یەک لایەنە، سەرەکی و لاوەکی)، بەپێی خشتەیەکی زەمەنی کە لە رێککەوتنی کۆتاییدا دیاری دەکرێت، لەوانەش بڕیارەکانی ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی و ئاژانسی نێودەوڵەتی وزەی ئەتۆم.

هەشتەم، بەرنامە ئەتۆمییەکە: ئێران دووبارە جەخت دەکاتەوە کە هەرگیز چەکی ئەتۆمی بەرهەم ناهێنێت، چارەنووسی مادە پیتێنراوەکان و سەرجەم دۆسیە ئەتۆمییەکانی تر لە رێککەوتنی کۆتاییدا یەکلایی دەکرێنەوە.

نۆیەم، تا کاتی گەیشتن بە رێککەوتنی کۆتایی: رەوشی ئێستا وەک خۆی دەمێنێتەوە؛ ئێران پەرە بە بەرنامە ئەتۆمییەکەی نادات و ئەمریکاش چیدی سزای نوێ ناسەپێنێت و هێزەکانی لە ناوچەکەدا زیاد ناکات.

دەیەم، ئاسانکاری بۆ هەناردەی نەوتی ئێران: لە دوای ئیمزاکردنی یاداشتەکەوە تا کاتی هەڵگرتنی سزاکان، وەزارەتی خەزێنەی ئەمریکا بڕیاری تایبەت بۆ هەناردەکردنی نەوتی خاوی ئێران، بەرهەمە پێترۆکیمیاییەکان و سەرجەم خزمەتگوزارییە بانکی و گواستنەوەکان دەردەکات.

یانزەیەم، ئازادکردنی داراییە بلۆککراوەکان: ئەمریکا بەڵێندەدەن سەرجەم سەرچاوە دارایی و داراییە بلۆککراوەکانی ئێران ئازاد بکات بۆ ئەوەی بە تەواوی لەلایەن بانکی ناوەندی ئێرانەوە بەکاربهێنرێن.

دوانزەیەم، میکانیزمی چاودێری: هەردوولا رێکدەکەون لەسەر دروستکردنی میکانیزمێکی جێبەجێکردن بۆ سەرپەرشتیکردنی جێبەجێکردنی سەرکەوتووانەی رێککەوتنی کۆتایی.

سیانزەیەم، قۆناغی گفتوگۆی کۆتایی: دوای وەرگرتنی گرەنتی لەسەر دەستپێکردنی جێبەجێکردنی خاڵەکانی ( 4،5،10،11) ، ئەمریکا و ئێران دەچنە قۆناغی گفتوگۆ تەنها بۆ یەکلاییکردنەوەی خاڵەکانی دیکەی رێککەوتنی کۆتایی.

چواردەیەم و کۆتایی، پەسەندکردنی نێودەوڵەتی: رێککەوتنی کۆتایی لە رێگەی بڕیارێکی پابەندکەرەوە لەلایەن ئەنجومەنی ئاسایشی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە پەسەند دەکرێت و دەچێتە بواری جێبەجێکردنەوە.

12 ساڵ بەسەر تاوانی سپایكەردا تێپەڕ دەبێت، ئەو تاوانەی زیاتر لە هەزار و 700 گەنجی عیراقی بە دەستی تیرۆرستانی داعش  كوژران.

رۆژی 12ـی حوزەیرانی ساڵی 2014 تیرۆرستانی داعش هێرشیانكردەسەر بنكەی سەربازیی سپایكەر لە شاری تكریتی ناوەندی پارێزگای سەڵاحەدین، كە بنكەیەكی ئاسمانیی گرنگی عیراقە و لەو كاتەدا نزیكەی چوار هەزار خوێندكاری سەربازیی تێدا بوو، كە بەشێكیان بۆ پاراستنی ناوچەكە لەتیرۆستانی داعش نێردرابوونە بنکەکە.

گروپی تیرۆرستی داعش لە ساڵی 2014دا و لەڕێگەی سوریاوە هاتە ناو خاكی عیراق و سەرەتا شاری موسڵی داگیركرد، دواتر بەرەو شارەكانی دیکە رۆیشت.

بەپێی وتەی رزگاربووانی كۆمەڵكوژییەكە بەر لە گەیشتنی داعش بە تكریت و بنكەی سپایكەر، فەرماندە سەربازییەكان بەو خوێندكارانەیان راگەیاندووە،   بە جلوبەرگی مەدەنی و بەبێ چەك بچنە دەرەوەی سەربازگەكە، بەڵام ئەوە بەشێك بووە لەو تەڵەیەی بۆیان دانراوە و كاتێك لە بنكەكە چوونەتە دەرەوە لەلایەن تیرۆرستان و بەشێك لەخەڵكی ناوچەكەوە گەمارۆدراون و دەستگیركراون.

لەو روداوەدا زیاتر لە هەزار و 700 هەزار سەرباز و خوێندكاری سەربازی  لەسەر بنەمای مەزهەب جیاكرابوونەوە لەلایەن تیرۆرستانی داعشەوە بە بارهەڵگر گواسترانەوە بەرەو دەشتیاییەكانی تكریت و كەنارەكانی روباری دیجلە، كە بەشێكیان بەهۆی پاڵەپەستۆی ناو بارهەڵگرەكە گیانیانلەدەستدا ئەوانی تریش  بە گولـلـەی راستەوخۆ كوژران و تەرمەكانیان خرایە ناو روباری دیجلەوە.

 جگە لەوەش تیرۆرستانی داعش بە دەیان ژن و پیاو و خوێندكاریان بردە گۆڕەپانی روداوەكان و ناچاریانكردن بینەری روداوەكە بن.

ساڵی 2015 و دوای رزگاركردنی شاری تكریت، راستەوخۆ دەستكرا بە گەڕان بەدوای تەرمەكان، كە بەشێكیان ئاو بردبوونی و بەشێكیشیان دۆزراونەتەوە.

بەپێی وتەی موعین كازمی سەرۆكی لیژنەی یادی شەهیدانی سپایكەر، تائێستا هەزار و 250 روفاتی ئەو تاوانە رادەستی كەسوكاریان كراونەتەوە، هاوكات زیاتر لە 150 تۆمەتباری پەیوەندیدار بەو تاوانە دەستگیركراون و 72یان سزای لەسێدارەدانیان بەسەردا سەپێنراوە.

ئێستاش دوای 12 ساڵ لەو روداوە قێزەونە، كەسوكاری قوربانییەكان ساڵانە بۆ یادكردنەوە دەچنە شوێنی روداوەكە و داواش دەكەن، رێگە نەدەن خوێنی رۆڵەكانیان بەفیڕۆ بڕوات.

كەتیبەكانی حزبوڵای عیراق ئەركی عەلی زەیدی سەرۆك وەزیرانی نوێی عیراق  بۆ كۆكردنەوەی چەك لەدەستی دەوڵەت سەخت دەكەن  چونكە ئامادەنین چەكەكانیان رادەست بكەن.

كەتیبەكانی حزبوڵای عیراق پێداگری لەسەر هێشتنەوەی چەكەكانی دەكات و هەر جۆرە گفتوگۆیەك لەمبارەیەوە ڕەتدەكاتەوە ئەم هەڵوێستە پرسیار و گومانی زۆری لەسەر توانای حكومەتەكەی عەلی زەیدی دروستكردووە؛ بەتایبەت لەم كاتەدا كە واشنتۆن فشارەكانی بۆ سەر بەغداد چڕكردووەتەوە بۆ كۆنترۆڵكردنی چەكی ئەو گرووپانەی كە ئەمریكا وەك ڕێكخراوی تیرۆریستی پۆلێنیان دەكات.

عەلی زەیدی، كە لە ناوەڕاستی مانگی ئایارەوە پۆستەكەی وەرگرتووە، بەڵێنی داوە چەك تەنها لە دەستی دەوڵەتدا بێت، بەڵام ئەم دۆسیەیە دوای گۆڕانكارییە هەرێمییەكانی جەنگی غەززە و جەنگی ئێران، هەستیارییەكی زیاتری بەخۆوە بینیوە.

لهێب هیگڵ، گەورە شیكەرەوەی كاروباری عیراق لە گرووپی قەیرانی نێودەوڵەتیی، ئاماژەی بەوەكرد  عەلی زەیدی  رووبەروی كۆمەڵێك قەیران دەبێتەوە، چونكە عیراق بوەتە شوێنی یەكلایی كردنەوەی ململانێكانی ئەمریكا و ئێران و بەو هۆیەشەوە دەوڵەت ناتوانێت كۆنترۆڵی تەواوی هێزەكان بكات.

شیكەرەوەكانیش پێیانوایە، رۆڵی زەیدی لە نێوان كەسایەتییەكی راگوزەر یان كەسێك كەبتوانێت دەسەلاتەكانی وەك سەرۆك وەزیران بسەپێنێَت پەیوەستە بە قۆستنەوەە ئەو دەرفەتەی كە هاتوەتەبەردەستی و بەهۆیەوە ئەو پۆستە باڵایەی وەرگرتوە  .

چەند بژاردە و سیناریۆیەك لەبەردەم حكومەتی عیراقدا بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ گروپە چەكدارەكان كە هەر یەكەیان لێكەوتەی خۆیان هەیە، لەوانە، رووبەڕووبوونەوەی توند بۆ بەدەستهێنانی رەزامەندی ئەمریكا و گێڕانەوەی شكۆی دەوڵەت، بەڵام مەترسی هەڵگیرسانی شەڕی ناوخۆیی و ناسەقامگیری ئەمنی لێدەكەوێتەوە.

چاوپۆشین  لە گروپە چەكدارەكان و پاراستنی ئارامی كاتی و دووركەوتنەوە لە جەنگی ناوخۆیی، بەڵام رووبەڕوبوونەوەی سزای ئابووری توندی ئەمریكای لێدەكەوێتەوە.

یان تێكەڵكردنی قۆناغ بە قۆناغ ئەو گروپە چەكدارانە و تێكەڵكردنیان بە دامودەزگاكانی دەوڵەت ، بەڵام ئەم پڕۆسەیە زۆر ئاڵۆزە و ر پیچدەچێت گرووپە ئایدۆلۆژییەكان یان واشنتۆن پێی رازی نەبن.