11ی سێپتەمبەر، ئەو رێكەوتەی كە هاوڵاتیانی ئەمریكا و تا رادەیەك جیهانیش رادەچڵەكێنێت ئەمساڵ 25 ساڵ تێدەپەڕێت بەسەریدا.

رووداوەكە بە گەورەترین پەلاماری تیرۆریستی لە مێژووی ئەمریكا لە قەڵەم دەدرێت. تا ئێستاش دادگایكردنی تاوانبارانی ئەو رووداوە بەردەوامی هەیە.

رووداوەكە بەم جۆرە بوو،بەرەبەیانی 11ی سێپتەمبەری 2001، 19 ئەندامی  رێكخروی تیرۆرستی قاعیدە، چوار فڕۆكەی نەفەرهەڵگری ئەمریكایان رفاند و دواتر دوو لە فڕۆكەكان تاوەرەی ناوەندی بازرگانیی جیهانییان لە ناوچەی مانهاتن لە نیویۆرك كردە ئامانج، یەكێك لە فڕۆكەكانیش خۆی بە باڵەخانەی (پێنتاگۆن)دا كێشا و فڕۆكەی چوارەمیش لەویلایەتی پێنسیلڤانیا لەلایەن هێزی ئاسمانی ئەمریكا خرایەخوارەوە، لە ئەنجامی ئەو هێرشانەش، نزیكەی سێ هەزار كەس گیانیان لەدەستدا و هەزاران كەسیش برینداربوون.

هەرزوو  رێكخراوی تیرۆرستی قاعیدە بەرپرسیارێتی پەلامارەكەی لە ئەستۆگرت، جۆرج دەبلیو بۆش سەرۆكی ئەو كاتەی ئەمریكا، داوای لە بزوتنەوەی تاڵیبان ئەفغانستان كرد  ئوسامە بن لادن سەرۆكی پێشووی رێكخراوی قاعیدە رادەستی واشنتۆن بكات، بەڵام تاڵیبان داواكارییەكەی رەتكردەوە، بۆیە لە 7ی تشرینی یەكەمی 2001دا ئەمریكا دەستی بە هێرش بۆسەر ئەفغانستان كرد ، دوای نزیكەی10 ساڵ و رۆژی 2 ئایاری ساڵی 2011  باراك ئۆباما سەرۆكی ئەو كاتەی ئەمریكا كوشتنی بن لادنی راگەیاند.

بەڵام دوای 20 ساڵ لە تێپەڕبوونی رووداوەكە، بە بڕیاری جۆ بایدن، 46ەمین سەرۆكی ئەمریكا، سوپای ئەمریكا لە ئەفغانستان كشایەوە و جارێكی تر ئەو وڵاتەی بۆ تاڵیبان بەجێهێشت.

11ی سێپتەمبەر، چەندین دەرەنجامی، سیاسی و ئابوری و ئەمنی بۆ ئەمریكا و جیهان لێكەوتووەتەوە و پاش پەلامارەكە، رەوشی ئاسایشی نیشتمانیی لە ئەمریكا و سەرجەم وڵاتانی جیهان، گۆڕانكاری بەسەردا هات و وڵاتان بودجەیەكی گەورەتریان بۆ رووبەرووبوونەوەی تیرۆر تەرخان كرد، ئەوە جگە لەوەی رووداوەكە بوە هۆی سەرهەڵدانی شەپۆلێكی گەورەی رق و كینە بەرامبەر موسڵمانان لە وڵاتانی رۆژئاوا و قوڵبوونەوەی ئیسلامۆفۆبیا، لە 2024دا و لەدوای 23 ساڵ لەو رووداوە، لوید ئۆستن وەزیری پێشوی بەرگری ئەمریكا ڕایگەیاند، لەگەڵ ئەنجامدەرانی ئەو رووداوە ڕێكەوتن بەرامبەر بە دانپێدانانیان بە تاوانە لەبەردەم دادگا، سزاكانی سەریان كەمبكرێتەوە و سزای لە سێدارەدان نەیانگرێتەوە، بەڵام تا ئێستا ئەو دادگاییكردنە بەڕێوە نەچووە.

 

تا دێت ئامارەكانی بەرزبوونەوەی پلەی گەرما و لێكەوتەكانی دەچنە قۆناغی مەترسیدارترەوە، هۆكارە سەرەكییەكەشی بۆ زۆربوونی چالاكییەكانی مرۆڤ دەگەڕێتەوە.

بەپێی ئامارەكانی دەزگای چاودێری كەشوهەوای یەكێتی ئەوروپا (كۆپرنیكۆس)، مانگی ئاب بە گەرمترین مانگ لە مێژووی تۆماركراوی جیهاندا دانرا.

كۆپەرنیكۆس رایگەیاندووە، تێكڕای پلەی گەرمی لە مانگی ئابی 2026دا بە 16.96 پلەی سیلیزی دیاریكراوە، زانایانی كۆپەرنیكۆس ئاماژەیان بەوە كردووە، لەماوەی 100 هەزار ساڵی رابردوودا جیهان تێكڕای پلەی گەرمی بەرزی لەو پلەیەی بەخۆیەوە نەبینیوە.

پشكی شێر لە گەرمای مانگی ئاب بەر نیوەگۆی باكوری زەوی و رۆژئاوا ئەوروپا كەوتووە، بەجۆرێك، تەنها لە هاوینی ئەمساڵدا نزیكەی 35 هەزار كەس لە ئەوروپا بەهۆی شەپۆلەكانی گەرماوە گیانیان لەدەستداوە، زۆرینەی گیانلەدەستدانەكان لەو وڵاتانەدا بوون بە كەشی فێنك راهاتوون و سیستمی فێنككەرەوەیان لە ماڵ و شوێنی كارەكاندا نەبووە.

35 هەزار گیانلەدەستدان بەهۆی گەرماوە ئامارێكی مەترسیدارە، جیاواز لە گیانلەدەستدان، گەرما كاریگەریی كردە سەر ژیانی رۆژانە و چەندین كار و پیشەی راگرت و لەزۆر وڵات خوێندنیش راگیرا.

لەو بارەیەوە رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ منداڵان- یونیسێف رایگەیاندووە، كچان زیاتر كاریگەریی بەرزبوونەوەی پلەكانی گەرمایان لەسەرە بەراورد بە كوڕان. یونسێف دەڵێت، گۆڕانی كەشوهەوا زیانی گەورەی بە پرۆسەی خوێندن گەیاندووە، تەنانەت ساڵی رابردوو كاریگەری نەرێنییان لەسەر زیاتر لە 171 ملیۆن قوتابی لە 106 وڵاتدا هەبووە.

بەپێی شیكارییەكانی یونیسێف، كچان زیاتر دەكەونە ژێر كاریگەری داخستنی قوتابخانەكان و زیانپێگەیشتنی دامەزراوەكان، هەروەها لە كاتی قەیرانە ژینگەیییەكاندا، كچان زیاتر دادەبڕێن لە خوێندن و ئەركی قورسی ماڵداریان دەكەوێتە سەرشان، تەنانەت زۆركات دەبێتە هۆی هاوسەرگیری لە تەمەنی منداڵیدا و ئەوەش رێگر دەبێت لە گەڕانەوەیان بۆ خوێندن.

پێشتریش یونیسێف رایگەیاندبوو، نزیكەی نیوەی منداڵانی جیهان كە ژمارەیان دەگاتە یەك ملیار و 100 ملیۆن منداڵ مەترسی گەورەی ژینگەییان لەسەرە، هەروەها لە ئێستادا 300 ملیۆن منداڵ لەو ناوچانەدا دەژین كە بەدەست گەرمای توندەوە دەناڵێنن.

رێكخراوە جیهانییەكانی تایبەت بەژینگە و كەشوهەوا هۆشداری دەدەن لە كاریگەرییە نەرێنییەكانی گەرمبوونی زەوی و داواش لە حكومەتەكان دەكەن، بودجەی پێویست و بەپەلە بۆ روبەڕوبوونەوەی ئەو گۆڕانكارییە بگرنەبەر، لەناویشیاندا ئەوروپا، كە بیر لە گۆڕینی ئەندازیاری شارەكان و فراوانكردنی روبەری سەوزایی دەكاتەوە.

وەفدی باڵای دانوستانکاری هەرێم لە بەغداد زنجیرەیەک کۆبوونەوەی لەگەڵ وەزارەتەکانی دارایی، پلاندانان و نەوتی فیدراڵ ئەنجامدا، بە مەبەستی جێگیرکردنی پشک و شایستە دەستوری و داراییەکانی هەرێم لە رەشنووسی پڕۆژەیاسای بودجەی گشتیی عیراق بۆ ساڵی 2027.

ئەمڕۆ، وەفدی باڵای دانوستانکاری حکومەتی هەرێمی کوردستان لە بەغداد دەستی بە بەرنامەی کار و کۆبوونەوەکانی خۆی لەگەڵ وەزارەتە پەیوەندیدارەکانی حکومەتی فیدراڵ کرد، بە مەبەستی بەشداریکردن لە قۆناغی ئامادەکردن و گەڵاڵەکردنی رەشنووسی پڕۆژە یاسای بودجەی فیدراڵ بۆ ساڵی 2027 و جێگیرکردنی پشک و شایستە دەستوری و داراییەکانی هەرێمی کوردستان.

کۆبوونەوە لەگەڵ وەزیری دارایی فیدراڵ

لە سەرەتادا، وەفدەکە کۆبوونەوەیەکی لەگەڵ فالح ساری، وەزیری دارایی فیدراڵ و وەزیری پلاندانان بە وەکالەت، ئەنجامدا.

لە کۆبوونەوەکەدا، وەفدی هەرێم بەشداریکردنی نوێنەرانی حکومەتی هەرێمی کوردستان لە قۆناغی گەڵاڵەکردنی رەشنووسی پڕۆژە یاسای بودجە لە وەزارەتی دارایی فیدراڵ بە هەنگاوێکی گرنگ و ئەرێنی هەڵسەنگاند و تێڕوانین و پێشنیازەکانی هەرێمی کوردستانی سەبارەت بە پڕۆژە یاساکە خستەڕوو.

لەو چوارچێوەیەدا، جەخت لەسەر پێویستی جێگیرکردنی پشک و شایستەکانی هەرێمی کوردستان بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و لەسەر بنەمای دەستور و یاسا کراوە، بە مەبەستی دانانی بنەمایەکی جێگیر و روون بۆ رێکخستنی پەیوەندییە داراییەکانی نێوان هەردوو حکومەت.

لە بەرانبەردا، وەزیری دارایی فیدراڵ پێشوازی لە بەشداری وەفدی هەرێم کرد و جەختی لە گرنگی بەردەوامبوونی گفتوگۆ و هەماهەنگی کردەوە، هەروەها دڵنیایی دایەوە کە وەزارەتی دارایی فیدراڵ، لە رۆشنایی دەستور و یاسا پەیوەندیدارەکاندا، بە دادپەروەرانە مامەڵە لەگەڵ ماف و شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان دەکات.

کۆبوونەوە لە وەزارەتی پلاندانانی فیدراڵ

دواتر، وەفدەکە سەردانی وەزارەتی پلاندانانی فیدراڵی کرد و کۆبوونەوەیەکی هاوبەش بە ئامادەبوونی بریکارانی هەردوو وەزارەتی پلاندانان و بەڕێوەبەرانی گشتی پەیوەندیدار بە وەبەرهێنانی حکومی ئەنجامدرا.

لە کۆبوونەوەکەدا، وەفدی هەرێم جەختی لەوە کردەوە، هەرێمی کوردستان شایستەی پشکی خۆیەتی لە تەرخانکراوەکانی پڕۆژەکانی وەبەرهێنان، بە گوێرەی دوا دەرئەنجامی سەرژمێریی گشتی دانیشتوان، سەرباری تەرخانکراوەکانی پڕۆژەکانی پەرەپێدانی هەرێم و پارێزگاکان و پترۆدۆلار.

هەروەها، داوای جێگیرکردنی شایستەی هەرێمی کوردستان بۆ وەرگرتنی پشکی خۆی لە قەرز، هاوکاری و بەخشینە نێودەوڵەتییەکان کرا، بەو پێیەی هەرێمی کوردستان بە رێژەی پشکی خۆی لە بەرپرسیارێتی گەڕاندنەوەی ئەو قەرزانە و سودەکانیان بەشدارە، بۆیە پێویستە لە تەرخانکراوە و سودەکانیانیش بە هەمان بنەما بەشدار بێت.

لە بەرانبەردا، وەفدی وەزارەتی پلاندانانی فیدراڵ پێشوازی لە پێشنیازەکان کرد و ئامادەیی خۆی بۆ تاوتوێکردنیان لە قۆناغی ئامادەکردنی پڕۆژە یاسای بودجە دەربڕی. هەردوولاش لەسەر بەردەوامی هەماهەنگی تەکنیکی و یاسایی لەم بوارەدا رێککەوتن.

کۆبوونەوە لەگەڵ وەزارەتی نەوتی فیدراڵ

لە بەردەوامی بەرنامەکەدا، وەفدی حکومەتی هەرێمی کوردستان لەگەڵ وەزارەتی نەوتی فیدڕاڵ کۆبووەوە، بە ئامادەبوونی وەزیری نەوت، بریکاری وەزارەت و بەڕێوەبەرە گشتییە پەیوەندیدارەکان.

ئەجیندای کۆبوونەوەکە تایبەت بوو بە تاوتوێکردنی ئەو بڕگانەی پڕۆژە یاسای بودجەی فیدراڵ بۆ ساڵی 2027 کە پەیوەندییان بە کەرتی نەوتەوە هەیە، لەوانە تێکڕای بڕی نەوتی خەمڵێنراو بۆ هەناردەکردن، بە کێڵگە نەوتییەکانی هەرێمی کوردستانیشەوە، نرخی خەمڵێنراوی بەرمیلێک نەوت بۆ ساڵی دارایی 2027 و بڕی نەوتی تەرخانکراو بۆ بەکارهێنانی ناوخۆ.

وەفدی هەرێم جەختی لەوەش کردەوە کە نەوتی بەرهەمهاتووی هەرێم بۆ هەناردەکردن رادەستی کۆمپانیای سۆمۆ دەکرێت، لە بازاڕە جیهانییەکان دەفرۆشرێت و داهاتەکەی بۆ خەزێنەی فیدراڵ دەگوازرێتەوە؛ ئەمەش هەنگاوێکی گرنگە بۆ بەهێزکردنی هاوکاری نێوان هەردوو حکومەت و زیادکردنی داهاتی گشتیی فیدراڵ.

لە بەرانبەردا، وەزیری نەوت و وەفدی وەزارەتی نەوتی فیدراڵ پێشوازییان لە تێبینی و پێشنیازەکان کرد و جەختیان لە بەردەوامی هەماهەنگی و کاری هاوبەش کردەوە، بۆ گەیشتن بە داڕشتنێکی هاوسەنگ و کرداری بۆ بڕگە نەوتییەکانی بودجەی 2027 و مسۆگەرکردنی بەردەوامی بەرهەمهێنان و هەناردەکردنی نەوت

لە کۆی کۆبوونەوەکاندا، جەخت لەسەر چارەسەرکردنی بابەتە هاوبەشەکان لە رێگەی گفتوگۆ، هەماهەنگی و پابەندبوون بە بنەما دەستوری و یاساییەکان کرایەوە، بە ئامانجی جێگیرکردنی ماف و شایستەکانی هەرێمی کوردستان لە پڕۆژە یاسای بودجەی فیدراڵ بۆ ساڵی 2027 و بەهێزکردنی هاوکاری دارایی و ئابوری نێوان حکومەتی هەرێم و حکومەتی فیدراڵ.

وەفدی حکومەتی هەرێمی کوردستان جەختی لە پابەندبوونی هەرێم بە جێبەجێکردنی ئەرک و پابەندییە دەستوری و یاساییەکانی کردەوە، لە بەرانبەردا جەختی لە بەرپرسیارییەتی حکومەتی فیدراڵ کردەوە بۆ دابینکردن و جێگیرکردنی پشک، ماف و شایستە دارایی و دەستورییەکانی هەرێمی کوردستان، بە تایبەتی موچە و ماف و شایستە داراییەکانی موچەخۆرانی هەرێم، بە شێوەیەکی دادپەروەرانە و هاوشێوەی هاوتاکانیان لە ناوچەکانی تری عیراق.