لەنێوان سەروەری و ئانارشیەتدا
چەک لە دەستی دەوڵەتدا، یان دەوڵەت لە سێبەری چەکدارەکاندا

بنەمای تیۆری کۆمەڵناس و فەیلەسووفی ئەڵمانی، ماکس ڤێبەر، دەوڵەتی سەرکەوتوو بەوە پێناسە دەکات کە "مۆنۆپۆلی بەکارهێنانی هێزی یاسایی"ی لەدەستدایە. بەم واتایە؛ دەوڵەتی تەواو، ئەو دەوڵەتەیە کە تەنیا دەزگا فەرمییەکانی وەک سوپا و هێزە چەکدارەکانی مافی بوون و بەکارهێنانی چەکیان هەیە، بەبێ رکابەریی هیچ لایەنێکی دیکە. ئەم مۆنۆپۆلە، ستەمکاری نییە، بەڵکوو گرێبەستێکی کۆمەڵایەتییە کە تاکەکان لە یاسای جەنگەڵ دەپارێزێت. کاتێک ئەم مۆنۆپۆلە نامێنێت یان دابەش دەبێت، دەوڵەت لە شێوەی کلاسیکیی خۆی دەردەچێت و میلیشیا لە دەوڵەت بەهێزتر دەبن، هەروەک دەبینین، لە چەندان وڵاتی ناوچەکە و جیهاندا، چەکدارگەلی دەرەوەی دەزگا فەرمییەکان، لە رووی هێزی سەربازی، دارایی و کاریگەریی کۆمەڵایەتییەوە لە دەوڵەت بەهێزترن. هۆکارە سەرەکییەکانی ئەم دیاردەیە، بریتین لە: 
لاوازی یان نەمانی دەزگا فەرمییەکان لەدوای شەڕ یان کێشەی سیاسی، کە بۆشاییەک دروست دەکات و گرووپە چەکدارەکان پڕی دەکەنەوە. پشتگیریی دەرەوە (وڵاتانی هەرێمی یان جیهانی) هەندێک میلیشیا بە شێوەی سیاسی و دارایی و چەکداری پشتیوانی دەکەن، ئەوەش وایان لێ دەکات لە دەوڵەتی خۆیان سەربەخۆتر بن.
نەبوونی متمانە بە دەوڵەت، بەتایبەتی لە کۆمەڵگە فرە ئایینی و فرە پێکهاتەکاندا، کە خەڵک بۆ پاراستنی خۆیان پەنا بۆ گرووپ و هێزی خۆیان دەبەن نەک بۆ دەوڵەت.
قازانجی ئابووری لە سنووری کۆنترۆڵکراودا، وەک (بازرگانیی نایاسایی، باج وەرگرتن لە سنوورەکان، کۆنترۆڵی چاودێرییەکان...).
 
کاتێک چەک لە دەرەوەی چوارچێوەی دەوڵەتدا بمێنێتەوە، چەند ئەنجامێکی گرنگ دەردەکەوێت، لەوانە:
دابەشبوونی دەسەڵات: بڕیاری جەنگ و ئاشتی، دەبێتە شتێک کە تەنیا لە دەسەڵاتی حکومەتدا نییە، بەڵکوو چەند لایەنی چەکداریش بەشدارن تێیدا، ئەمەش کاردانەوەی دیپلۆماسی و سیاسەت دژوارتر دەکات.
لاوازبوونی دامودەزگا یاساییەکان: کاتێک میلیشیا دەتوانن بەبێ سزادان کار بکەن، متمانەی خەڵک بە دادگا و پۆلیس کەم دەبێتەوە. 
مەترسی درێژخایەنی ئاسایش: چەکدارانی دەرەوەی کۆنترۆڵی فەرمی، دەتوانن ببنە هۆی دووبارە هەڵگیرسانەوەی ململانێ، تەنانەت لەدوای چارەسەرکردنی سەرەتایی کێشەکانیش. 
کاریگەری لەسەر ئابووری: بازرگانی و وەبەرهێنان لە ژینگەیەکی نادیار و مەترسیداردا، سەختتر دەبێت. 
لە ناوچەی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا، وڵاتانی وەک عیراق، لوبنان، یەمەن و سووریا، نموونەی ئەو وڵاتانەن کە دەوڵەت لەگەڵ میلیشیا و گرووپی چەکداری جیاواز کۆمەڵگا دابەش دەکات. لە هەندێک حاڵەتدا، ئەم گرووپانە بوونەتە بەشێکی فەرمی لە دەزگاکانی ئاسایش (وەک هێزەکانی حەشدی شەعبی لە عیراق)، کە ئەوەش پرسیارێکی گرنگ دروست دەکات: ئایا ئەمە هەنگاوێکە بۆ یەکخستنەوەی چەک لەژێر باڵی دەوڵەتدا، یان بە پێچەوانەوە شەرعیەتدانە بە دووانەبوونی سەرچاوەی هێز؟
پرۆسەی "یەکدەستیی چەک"، یەکێکە لە سەرەکیترین ئامرازەکان بۆ گەڕاندنەوەی مۆنۆپۆلی هێز بۆ دەوڵەت، بەڵام ئەم پرۆسەیە تەنیا کاتێک بە سەرکەوتوویی ئەنجام دەدرێت ئەگەر دەوڵەت شەرعیەتی خۆی لە لای هەموو کۆمەڵگە هەبێت، نەک تەنیا بەشێک. خزمەتگوزاری بنەڕەتی (ئاسایش، دادپەروەری، هەلی کار) بۆ هەموو هاوڵاتییان دابین بکات. بۆ نموونە؛ لە وڵاتێکی وەک عیراق، کە فرە نەتەوە و فرە پێکهاتەیە، گەر دەوڵەت مافی هاوڵاتیبوون و وەکیەکیی دەستەبەر نەکات و هەمووان لە بەرانبەر یاسادا یەکسان نەبن و بنەمای ئەرک و ماف دوور نەبێت لە رەگەزپەرستی و لایەنداری، ئەوا مەحاڵە بەو ئامانجە بگات.