ڕووخانی ڕژێمی بەعس لە سوریا تەنها گۆڕینی سەرۆکێک نەبوو، بەڵکو کۆتایی قۆناغێک بوو کە دەیان ساڵ بە ترس، زیندان، خوێن و سڕینەوەی ناسنامەکان نووسرابوو. بەڵام ڕووخانی دیکتاتۆری بە مانای لەدایکبوونی دیموکراسی نییە؛ چونکە ڕووخاندنی دەسەڵات زۆر ئاسانترە لە بنیادنانەوەی دەوڵەت.

بەعس لە عێراق و سوریا، سەرەڕای ناکۆکی و دابەشبوونی بەناو چەپ و ڕاستەوە، لە ناوەڕۆکدا یەک سیستمی تاکڕەو و سەرکوتکەر بوو. لە هەردوو وڵاتدا، حیزب بووبووە دەوڵەت، سەرۆک بووبووە یاسا و دەزگا ئەمنییەکانیش بووبوونە زمان و دەستی دەسەڵات. بەڵام کۆتاییی ئەم دوو ڕژێمە بە یەک شێواز نەهات: لە عێراق، هێرشی ڕاستەوخۆی ئەمریکا و هاوپەیمانان دەسەڵاتی سەددام حسێنی ڕووخاند؛ لە سوریاش شەڕی ناوخۆ، خەباتی خەڵک، هەڵکشانی ئۆپۆزسیۆن، لاوازبوونی هاوپەیمانانی بەشار ئەسەد و گۆڕانی هاوسەنگیی هێزەکان، کۆتایییان بە ڕژێمەکە هێنا.

وانەی عێراق بۆ سوریای نوێ ڕوونە: ئەگەر تۆڵەسەندنەوە جێگەی دادپەروەری بگرێتەوە، ئەگەر زۆرینە مافەکانی کەمینەکان بسڕێتەوە و ئەگەر دامەزراوە نیشتمانییەکان لاواز بن، دیکتاتۆریی کۆن بە ڕووخسارێکی نوێ دەگەڕێتەوە. مەترسیی گەورە تەنها لە پاشماوەکانی بەعسدا نییە؛ بەڵکو لە دووبارە بەرهەمهێنانەوەی عەقڵییەتی بەعس بە ئاڵا، دروشم و ناوێکی نوێشدا خۆی دەبینێتەوە.

ئەحمەد شەرع، ئەگەر بیەوێت دەوڵەتمەداری سوریای نوێ بێت، دەبێت لە سنووری سەرکردایەتیی گرووپێک تێپەڕێت. تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی ئەو، لە چۆنیەتیی مامەڵەکردنی لەگەڵ کورد، عەلەوی، مەسیحی، دروزی و پێکهاتەکانی دیکەدایە. سوریای نوێ بە گۆڕینی ئاڵا و ناوی سەرۆک دروست نابێت؛ بە دەستوورێک بنیاد دەنرێت کە هاووڵاتیبوون بکاتە بنەمای ماف و بەرپرسیارێتی و دەسەڵاتیش بە یاسا سنووردار بکات.

لە بەرامبەردا، مەزڵووم عەبدی و هێزەکانی سوریای دیموکراتیک «هەسەدە» لە شەڕی دژی داعشدا ڕۆڵێکی گرنگیان بینی و قوربانییەکی گەورەیان دا. ئەم قوربانییە نابێت لە کاتی نووسینەوەی نەخشەی داهاتووی سوریا لەبیر بکرێت. کورد لایەنێکی ڕەسەنی سوریا و خاوەنی مافە نەتەوەیی، زمانی، کەلتووری و سیاسییەکانی خۆیەتی. ئەم مافانەش نابێت بە بەڵێنی کاتی یان دڵسۆزیی سەرکردەیەک ببەسترێنەوە؛ بەڵکو دەبێت لە دەستوور، یاسا و دامەزراوەکاندا مسۆگەر بکرێن.

ڕێککەوتنی (10)ی ئاداری2025  لەنێوان ئەحمەد شەرع و مەزڵووم عەبدیدا دەرفەتێک بوو بۆ گواستنەوە لە ململاێی سەربازییەوە بۆ گفتوگۆی سیاسی. هەڵوەشاندنەوەی «هەسەدە» و تەواوبوونی پرۆسەی یەکخستنی هێزەکانی لە سوپای سوریا لە (25)ی ئابی2026، قۆناغێکی نوێی ئەم پرۆسەیەیە؛ بەڵام کۆتاییی پرسی کورد نییە. هەڵوەشاندنەوەی هێزێکی سەربازی شتێکە و چارەسەرکردنی ماف و ناسنامەی نەتەوەیەک شتێکی دیکەیە. ئەگەر چەک یەکبخرێت، بەڵام مافەکان یەکسان نەبن، کێشەکە چارەسەر نابێت؛ تەنها لە مەیدانی سەربازییەوە دەگوازرێتەوە بۆ گۆڕەپانی دەستوور و سیاسەت.

یەکێتیی خاکی سوریا پێویستە، بەڵام یەکێتیی نیشتمانی بە زۆر و ناوەندگەراییی توند دروست نابێت. دەوڵەتی بەهێز ئەوە نییە هەموو دەسەڵاتێک لە دیمەشق کۆبکاتەوە؛ بەڵکو ئەوەیە مافی هەموو پێکهاتەکان بپارێزێت و جیاوازییەکان بکاتە سەرچاوەی دەوڵەمەندی، نەک بیانووی سەرکوتکردن. سوریا پێویستی بە یەک دەوڵەت هەیە، نەک بە سەپاندنی یەک ناسنامە.

گۆڕانکارییەکانی سوریا کاریگەریی ڕاستەوخۆیان لەسەر عێراق هەیە؛ چونکە ئاسایشی ئەم دوو وڵاتە بە سنوور، پێکهاتە کۆمەڵایەتییەکان و مەترسیی تیرۆرەوە بە یەکدی بەستراوەتەوە. ئەگەر سوریای نوێ بەرەو دەوڵەتێکی دادپەروەر و جێگیر بڕوات، دەتوانێت مەترسیی گەڕانەوەی داعش، قاچاخی چەک و شەپۆلێکی نوێی ئاوارەبوون کەم بکاتەوە و دەرگای بازرگانی و هاوکاریی هەرێمی بکاتەوە. بەڵام ئەگەر ناکۆکیی نەتەوەیی و مەزهەبی قووڵتر بێتەوە، شەپۆلەکانی نائارامی لە سنوورەکانی سوریا ناوەستن و دەگوازنەوە بۆ عێراق.

چۆنیەتیی چارەسەرکردنی پرسی کورد لە سوریا، کاریگەریی سیاسی و دەروونیشی لەسەر پەیوەندیی هەرێمی کوردستان و بەغدا دەبێت. دانپێدانان بە فرەیی و مافە دەستوورییەکان دەتوانێت عێراق هان بدات ئەزموونی فیدراڵیی خۆی بەهێزتر بکات؛ بەڵام سەرکوتکردن و ناوەندگەراییی توند، فشار و ناکۆکییەکانی ناوچە زیاتر دەکات. بۆیە داهاتووی سوریا بۆ عێراق تەنها بابەتێکی دراوسێیەتی نییە، بەڵکو بەشێکە لە ئاسایشی نیشتمانی و هاوسەنگیی سیاسیی خۆی.

هێزە نێودەوڵەتی و هەرێمییەکانیش بەپێی بەرژەوەندیی خۆیان سەیری داهاتووی سوریا دەکەن. ئەمریکا، تورکیا، ئێران، ئیسرائیل، ڕووسیا و وڵاتانی عەرەبی، هیچ کامیان خێرخوازی بێ‌بەرژەوەندی نین. لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا هاوپەیمانیی هەمیشەیی نییە؛ بەرژەوەندیی بەردەوام هەیە. بۆیە کورد نابێت چارەنووسی خۆی تەنها بە بەڵێنی هێزێکی دەرەکی ببەستێتەوە. یەکڕیزیی ناوخۆ، گفتوگۆی کوردی–کوردی و ڕێککەوتنی دەستووری لەگەڵ دیمەشق، بەهێزترین پشتیەوانی مافەکانی کوردن.

هەرێمی کوردستان دەتوانێت بە نێوانگیری و گواستنەوەی ئەزموونی خۆی، یارمەتیدەری ئەم پرۆسەیە بێت. وانەی پەیوەندیی هەرێم و بەغدا ئەوەیە: مافێک کە لە دەستوور و دامەزراوەکاندا ڕەگی نەبێت، بە هەر گۆڕانێکی هاوسەنگیی هێز دەکەوێتە مەترسییەوە؛ دەسەڵاتی ناوخۆییش، ئەگەر بە یەکڕیزی، شەفافیەت و بەڕێوەبردنی باش نەپارێزرێت، لە ناوەوە لاواز دەبێت.

سەرکەوتنی سوریای نوێ بەوە ناپێورێت کێ دیمەشقی کۆنترۆڵ کردووە، بەڵکو بەوە دەپێورێت کە ئایا هەموو سورییەکان خۆیان لە دەستوور و دامەزراوەکانی دەوڵەتدا دەبیننەوە یان نا. دیکتاتۆری بە هێز دەڕووخێت، بەڵام دیموکراسی بە ڕێککەوتن، متمانە و دادپەروەری بنیاد دەنرێت. ئەگەر کورد و پێکهاتەکانی دیکە لە سوریای نوێدا خۆیان بە هاوبەش و خاوەن‌ماڵ نەزانن، ئەوا بەعس ڕووخاوە، بەڵام عەقڵییەتی بەعس هێشتا ماوە.

لە مێژووی ئەدەبیاتی کوردیدا،  دەكرێت لە دەقی نووسەر  وەك سەرچاوەیەکی گرنگ بۆ تێگەیشتن لە مێژوو، کۆمەڵگا، زمان، بیرکردنەوە و گۆڕانکارییەکانی ژیانی مرۆڤی کوردیش، لێبڕوانرێت، هەڵبەت لەنێو نووسەرانی کورددا، حسین عارف وەک چیرۆکنووس و رۆماننووس، گرنگییەكی وێژەیی خۆی هەیەو لە خوێندنگە و زانکۆ و توێژینەوە ئەکادیمییەکاندا، بوونەتە كەرەستەی خوێندن و لێكۆلینەوە.

بەوپێیەی زانكۆ، ناوەندێكی گەورەی مەعریفی كۆمەڵگایەو رۆڵێكی گرنگی لە پراكتیزەكردنی گریمانەو تیۆرییەكاندا هەیە، پێویستە عەقڵی مرۆڤە مەزنەكانی كورد بكاتە بنەمایەك بۆ فراوانكردن و گەشەكردنی مەعریفەی كۆمەڵگا، پەیوەست بەمەش گرنگیی هزری ئەدەبی حسین عارف، لەوەدا بەرجەستەدەكرێت كە لەڕێگەی چینینی بیرۆكەی چیرۆک و رۆمانەكانییەوە، توانێوێتی بواری گفتوگۆ لەنێوان ئەدەبیات و زانستە مرۆڤایەتییەکاندا فراوانبکات، بەجۆرێك وێنەیەک لە کۆمەڵگا، شار، پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکان و کێشەکانی سەردەم و وێنەیەك لە مرۆڤی كورد،  بكێشێت و پیشانبدات، بۆیە پێویستە خوێندنەوەی بەرهەمەکانی حسین عارف بە تایبەت لە زانکۆدا لە سنووری ئەدەبیات تێبپەڕێت و ببێتە سەرچاوەیەكی زانستیی كۆمەڵایەتی بۆ بواری مێژوو، کۆمەڵناسی، زمانەوانی، توێژینەوەی کەلتووری و تەنانەت ئەو توێژینەوانەش لەسەر پێكهاتەی شار ئەنجامدەدرێت، هەروەك تێری ئیگڵەتن دەڵێت بەهای ئەدەبیات پەیوەندییەکی نزیکی بە ئایدیۆلۆژیا کۆمەڵایەتییەکانەوە هەیە، ئەدەب تەنها لە جوانیی زمان، شێوازی نووسین یان چێژبەخشیندا كۆو چڕنابێتەوە، بەڵکو هەڵگری بیرکردنەوە و ئایدیۆلۆژیای  كۆمەڵگایە. لێرەوە یەکێک لە گرنگترین خوێندنی بنەماكانی رۆمان و چیرۆک لە زانکۆدا ئەوەیە کە كار لەسەر دەقی ئەدەبی وەک بەڵگەی مێژووی و کەلتووری و كۆمەڵایەتی لە رووی رووداو، زمانی كۆمەڵایەتی، هەڵسوکەوت، دابونەریت، بیرکردنەوە و ژیانی رۆژانەی مرۆڤەکان بكرێت. لەبەر ئەمە، خوێندکاری بواری كۆمەڵناسی و مێژوو دەتوانن بەرهەمەکانی حسین عارف بەراورد بە بەڵگە مێژووییە فەرمییەکان بكەن و بزانێت کە چۆن رووداو و ژیانی رۆژانە و هەستی مرۆڤەکان لە دەقی ئەدەبیدا رەنگیانداوەتەوە، بەمپێیە  دەتوانرێت دەقی ئەدەبی  لەگەڵ تیۆرییە کۆمەڵناسییەکان بخوێندرێتەوە و لە پەیوەندارێتیی نێوان ئەدەبیات و کۆمەڵگادا، تێگەیشتنێکی نوێ دروستبكرێت.

لەلایەكی دیكەوە بەرهەمە ئەدەبییەکانی حسین عارف دەتوانن ببنە کۆگایەکی دەوڵەمەند بۆ توێژینەوەی زمان، چیرۆك و رۆمانەكانی بكرێتە بنەما بۆ بەرجەستەكردنی فەرهەنگی وشە و شێوازی دەربڕین، شێوازی گێڕانەوە، گفتوگۆی کەسایەتییەکان و بەو هۆیەوە كار لەسەر پەیوەندیی نێوان زمانی نووسین و زمانی قسەکردن، بكرێت و  لە بواری سۆسۆلۆجیای زمان و دیسكۆرس و دركپێكردنی زمانیدا وەك داتایەكی زمانی لێكۆڵینەوەی لەسەر بكرێت.

هەروەها گرنگە كار لەسەر پرۆژەی ئەرشیفكردنی دیجیتاڵی بكرێت، بێگومان یەکێک لە هەنگاوە گرنگەکان بۆ سوودوەرگرتن لە سەروەتی ئەدەبی حسین عارف و سەرجەم ئەدیب و نووسەرەكانی كورد، کۆکردنەوە و دیجیتاڵکردنی بەرهەمەکانیانە. ئەگەر دەقەکان بە شێوەی دیجیتاڵ لە بەردەستی خوێندکار و توێژەردا بن، ئەوا ئاسانتر دەتوانرێت لەسەر وشە و رستە و بابەت و شێوازی گێڕانەوە توێژینەوەی کۆمپیوتەری و ئەدەبی بکرێت، ئەمە دەتوانێت هەنگاوێک بێت بەرەو دروستکردنی کۆگای دیجیتاڵی ئەدەبی کوردی.

بێگومان جێبەجێكردنی هەریەك لەم هەنگاوانە بەشێک لە پرۆسەی بەرهەمهێنانی زانست و پاراستنی یادەوەریی کەلتووریی کوردانە پێكدەهێنێت و دەكرێت ببێتە یەكێك لە داتاكانی ئەرشیفكردنی شوناسی كوردبوونمان.