12ساڵ بەسەر كارەساتی شەنگال تێدەپەڕێت، تاوانێك كە بە بەرچاوی جیهانەوە لەلایەن یەكێك لە دڕندانەترین گرووپی تیرۆریستییەوە دژی پێكهاتەی ئێزدییەكان ئەنجامدرا.

دوای 53 رۆژ لە كەوتنی موسڵ، بەرەبەیانی رۆژی 3ی ئابی 2014، تیرۆریستانی داعش هێرشیانكردەسەر شەنگال و ناوچە ئێزدی نشینەكانی سنورەكە و داگیریان كردن.

دوای داگیركردنی قەزاكە، هەزاران كوردی ئاوارەی ئێزدی پەنایان بۆ چیای شەنگال برد و دوای 10 رۆژ مانەوە، توانرا رێگەی دەربازبوون بۆ ئەو هاووڵاتیانە بكرێتەوە و بەشێكی زۆریان گەیەندرانە رۆژئاوای كوردستان و بەشێكیان لە رێگەی دەروازەی سێمێلكاوە گەیەندرانەوە هەرێمی كوردستان.

لەو هێرشەدا تیرۆریستانی داعش زیاتر لە شەش هەزار و 500 ژن و منداڵی ئێزدییان رفاند و زیاتر لە 350 هەزار كەسی تریش ئاوارەی كەمپەكان بوون لە هەرێمی كوردستان، تا ئێستاش چارەنووسی هەزاران ئێزدی نادیارە.

پەلامارەكەی داعش تەنها ئێزدییەكانی نەگرتەوە، بەڵكو ژمارەیەك مەزارگەی ئایینی و سەدان ماڵیش تەقێنرانەوە.

بەپێی ئامارە رەسمییەكان بەهۆی ئەو پەلامارەی داعشەوە بۆسەر شەنگال و دەوروبەری هەزار و 293 كەس كوژران و 400 پیاویش لە گوندی كۆجۆ گوللـەباران و زیندەبەچاڵكران.

رۆژی 13ی تشرینی دووەمی 2015 هێزەكانی پێشمەرگە بە پاڵپشتی فڕۆكە جەنگییەكانی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی، ئۆپراسیۆنێكیان بۆ كۆنترۆڵكردنەوەی شەنگال دەستپێكرد و لە 24 سەعاتدا، ناوچەكە لە داعش پاك كرایەوە.

فەرمانگەی رزگاركردنی كوردانی ئێزیدیش لە دەستی داعش رایگەیاندووە، تائێستا 119 گۆڕ كە  82 گۆڕی بەكۆمەڵ و 37 گۆڕی تاكەكەسی كوردانی ئێزیدی لە شنگال دۆزراونەتەوە و ژمارەی ئەو كەسانەشی لەلایەن داعشەوە رفێندراون، شەش هەزار و 417 كەس بوون و تائێستا سێ هەزار و 570 كەسیان رزگاركراون كە هەزار و 208 كەسیان ژن و 339یان پیاو و هەزار و 66 كچ و 957یشیان كوڕ بوون.

ژنان و كچانی ئێزدی لەلایەن تیرۆیستانی داعشەوە بە شێوەیەكی سیستماتیك وەك كۆیلە كڕین و فرۆشتنیان پێوەكرا و منداڵانیش ناچاركران بۆ مەشقە سەربازییەكان بەكاربهێنرێن.

رێكخراوی نەتەوە یەكگرتووەكانیش جەختیكردووەتەوە، داعش تاوانی جەنگ و تاوانی دژی مرۆڤایەتی ئەنجامداوە و پەرلەمانی ئەوروپا و بەریتانیا و ئەڵمانیا و كەنەدا و ئوسترالیاش كارەساتەكەیان بە جینۆساید ناساندووە.

سەرەڕای تێكشكاندنی داعش لە ساڵی 2017 و رزگاركردنی زۆربەی ناوچەكان، تائێستاش رەوشی شەنگال و ئێزدییەكان ناسەقامگیرە و ژێرخانی قەزاكە بە تەواوی وێرانبووە و پێویستی بە ئاوەدانكردنەوە هەیە.

پێنج ساڵ دوای كارەساتەكەش، پەرلەمانی كوردستان لە دانیشتنێكی نائاساییدا، رۆژی 3ی ئابی وەك ساڵیادی جینۆسایدی ئێزیدییەكان پەسەندكرد.

شەنگال لە رووی ئیدارییەوە سەر بە پارێزگای نەینەوایە و نزیكەی 120 كیلۆمەتر لە ناوەندی موسڵەوە دوورە، بە دووەم گەورەترین قەزای عیراق دادەنرێت و 85%ی دانیشتوانەكەشی ئێزیدین.

دوای پچڕانی بۆ ماوەی 10 رۆژ، بەهۆی رنووی بەفر و بەستەڵەک لە چیای حەساری سەکران، تیمەکانی چاککردنەوە لە بەڕێوەبەرایەتیی ئاوی چۆمان توانییان ئاوی خواردنەوە بۆ سەنتەری قەزاکە و نۆ گوندی دەوروبەری بگەڕێننەوە.

سیروان محەمەد، بەڕێوەبەری ئاوی چۆمان رایگەیاند، تیمەکانیان بۆ ماوەی سێ رۆژی بەردەوام لە بارودۆخێکی زۆر سەختدا لە ناو بەفردا کاریان کردووە تاکو توانیویانە کێشەی پرۆژەی ئاوی 'پڕژێ' چارەسەر بکەن و ئاو بۆ تۆڕەکانی دابەشکردن بگوازنەوە، کە بەهۆی رنووەکەوە زیانی مادی بەر خەزانە سەرەکییەکانی پرۆژەکەش کەوتبوو.

پرۆژەی ئاوی پرژێ، کە وەک شادەماری دابینکردنی ئاوی قەزای چۆمان دادەنرێت، لە ساڵی 2008ـەوە دروستکراوە و بەهۆی هەڵکەوتە شاخاوییەکەیەوە بەردەوام لە ژێر هەڕەشەی کەشوهەوادایە؛ بە جۆرێک تەنها لەمساڵدا ئەمە سێیەم جارە بەفر و سەرمای زۆر ببێتە هۆی بڕانی ئاوی خواردنەوەی نزیکەی شەش هەزار هاوبەشی ناوچەکە.

فەرماندەیی ناوەندیی هێزەکانی ئەمریکا "سێنتکۆم" ئاشکرایکرد، لە ناوەڕاستی مانگی تەمموزی رابردووەوە، هێزەکانیان بەردەوامن لە سەپاندنی گەمارۆی دەریایی بەسەر بەندەرەکانی ئێراندا و کۆمەڵێک رێکاری مەیدانییان دژی جووڵەی دەریاوانیی پەیوەندیدار بەو وڵاتەوە گرتووەتەبەر.

سێنتکۆم لە راگەیەنراوێکدا ئاماژەی بەوەکردووە، تا 2ی ئاب، هێزەکانی ئەمریکا رێڕەوی 35 کەشتیی بازرگانییان گۆڕیوە، جگه لە پەکخستنی دوو کەشتی و پشکنینی دوو کەشتیی دیکە بۆ پێداچوونەوە لە پابەندبوونی تەواویان بە رێکارەکانی گەمارۆ دەریاییەکەی سەر ئێران.

هاوکات فەرماندەیی ناوەندیی ئەمریکا جەختی کردەوە، سوپای پاسدارانی ئێران هیچ دەسەڵاتێکی نییە بۆ دیاریکردنی رێڕەوی دیاریکراو بۆ جووڵەی کەشتییە بازرگانییەکان لە گەروی هورمزدا، جەختیشی لەوە کردەوە کە گەرووەکە رێڕەوێکی ئاوی کەشتیوانیی نێودەوڵەتییە.