دەقی چاوپێکەوتنەکەی د.لەتیف رەشید:

پێش ئەوەی رژێم لە ساڵی 2003دا بڕوخێت ئێمە وەك ئۆپۆزسیۆنی كوردی و عیراقی بە شێوەیەكی چالاكانە بەشداریمان لە هەوڵەكاندا دەكرد، لە پەیوەندیدا بووین و پلانمان دادەڕشت چ لەگەڵ ئەمریكا یان ووڵاتانی ئەوروپا، زۆربەی ووڵاتانی ئەوروپا دانیان بە ئێمەدا نابوو لە ئاستی نێودەوڵەتی پێگەیەكی باشمان هەبوو بۆ داكۆكیكردن لە مافەكانی گەلی عیراق. بۆیە ئێمە لە 2003دا چاوەڕێی ئەو گۆڕانەمان دەكرد، تەنانەت سوپای عیراق و بەرپرسانی ڕژێمیش چاوەڕوانی ئەو رووداوە بوون. بەڵام دیكتاتۆر سوور لەسەر ئەوەی كە لە دژی عیراقییەكان شەڕ بكات، لە ڕاستیدا ئێمە وەك ئۆپزسیۆni عیراقی لەگەڵ ئازادیكردنی گەلی عیراقدا بووین نەك داگیركردنی عیراق.

كاتێك كە هێزە نێودەوڵەتیەكان هاتنە ناو عیراق، ئێمەی عیراقیەكان پلانی جیاوازمان هەبوو، نەماندەویست گەلی عیراق نەهامەتی زیاتر بچێژێژێت ، نەماندەویست ئۆپەراسیۆنی سەربازی گەورە ئەنجامبدرێت، ڕژێم چەندین گروپی جیاوازی هەبوو كە بە ناوی ئەوەوە كار و چالاكیان دەكرد، نابێت ئەوەشمان لەبیربچێت كە پێش 2003 عیراق لە ژێر گەمارۆی ئابووریدا بوو كە زیانێكی گەورەی بە گەلی عیراق گەیاندبوو. بۆیە كاتێك كە ئێمە هاتین، عیراق ئەو عیراقە نەبوو كە كاتی بەجێمانهێشتبوو، ئەوەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە پێشتر هەواڵەكانی ناو عیراق نەدەگەیشتنە دەرەوە. بۆیە كەس پێشبینی ئەو زیانە زۆرەی نەدەكرد كە بەر عیراق كەوتبوو.

پێش 2003 هەموو لایەنە سیاسیەكانی عیراق پشتیوانیان لە گۆڕینی ڕژێم دەكرد، بەردەوام لە پەیوەندییەكانماندا لەگەڵ ووڵاتانی ئەوروپا و ئەمریكا داوای گۆڕینی ڕژێمی دیكتاتوریمان دەكرد، چونكە گەیشتبووینە ئەو بڕوایەی كە گەلی عیراق لە سایەی ئەو ڕژێمەدا ڕزگاری نابێت و لە سایەی ئەو ڕژێمەدا ژیانێكی ئاسایی نابێت. بەڵام پێش ئەوەی ئێمە بێین، هەندێ لێكتێگەیشتنمان لەگەڵ ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا و ووڵاتانی ئەوروپا هەبوو كە دەبێت پرۆگرامی داهاتووی حكومەتی عیراق دەبێت لەلایەن خوودی عیراقیەكانەوە دابڕێژرێت و جێبەجێ بكرێت. بەڵام بە داخەوە كاتێك بەڕێز برێمەر بووە حاكمی عیراق یەكەمین كارێك كە كردی بریتی بوو لە هەوڵوەشاندنەوەی سوپای عیراق. ئەوەش كارێكی ژیرانە نەبوو، زیانێكی زۆری بە ڕەوشی عیراق گەیاند.

لە 2004 و 2005دا كە تیرۆر لە عیراق سەریهەڵدا هەموو شتێكی لەناوبرد، تیرۆر هیوا و ژێرخانی لە ناوبرد، لەو كاتەوە تاكو 2015 بە دەست تیرۆرەوە نەهامەتی زۆرمان چەشت، جاری وا هەبوو لە ڕۆژێكدا 25 بۆ 30 ئۆتۆمبیلی بۆمبڕێژكراو دەتەقینەوە، هەزاران كەس بوونە قوربانی، بەڵام گەلی عیراق سووربوو لەسەرئەوەی كە كار بكات ڕەوشی ژیانی باشتر بكات، تیرۆریستان یەك لەسەر سێی ووڵاتیان داگیركرد. شارە گەورەكانیان داگیركرد، ووڵاتیان وێرانكرد، تەلار و مزگەوت و كڵێساكان و زانكۆكان و قوتابخانەكان و نەخۆشخانەكان و یاریگاكانیان وێرانكرد، بەڵام لە 2018ەوە دۆخەكە گۆڕا..

هەموو لایەن و پارتە سیاسیەكان لە عیراق ئاشتی و ئاسایش و سەقامگیریان بۆ عیراق دەوێت، هەردوو گەلی كورد و عەرەب لەگەڵ پێكهاتەكانی تردا دیموكراسی بۆ عیراق و بەدیهێنانی مافەكانی كورد دەوێت لەگەڵ چەسپاندنی ئاشتی سەقامگیر بۆ عیراق.

ئێمە لە سەردەمی كاری ئۆپزسیۆندا بە هیچ شێوەیەك پەیوەندیمان لەگەڵ ووڵاتانی دراوسێ و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی نەبچڕاندووە و گەلی عیراق بە هەموو پێكهاتەكانیەوە ئارەزووی پەیوەندی دۆستانە دەكەن لەگەڵ هەموو لایەك. بۆیە لە پرسی ئاشتی و سەقامگیریدا ئێمە پەیوەندی بە هەموو وڵاتانی دراوسێوە دەكەین و واقیعی بارودۆخەكە دەخەینە بەردەمیان، ئەو كارەمان لەگەڵ ووڵاتانی عەرەبی و ئێران و توركیا و تەنانەت ووڵاتەكانی تریشدا كردووە ئەوەش لە ڕێگەی ناردنی نێردە و پێشوازیكردن لە نێردەكانیان. عیراق ووڵاتێكی دەوڵەمەندە و دراوسێی شەش ووڵاتین لەگەڵ هەندێكیشیان لە ئاو و كارەبا و كشتوكاڵ و لە باری ئاینیشەوە هاوبەشین، بۆیە ناتوانین ناوچەكەی خۆمان پشتگوێ بخەین، ئەگەر پەیوەندی دۆستانەمان لەگەڵیان نەبێت و هاریكاری لە نێوانمان نەبێت زیان بە ووڵات و گەلەكەشمان دەكات، ئێمە ڕۆڵێكی باشمان گێڕا لە نێوان ئێران و سعوودیە، من بۆ خۆم ڕۆڵم هەبوو لە نێوان ئازەربایجان و ئەرمینیا. ئێمە خۆمان بە بەشێك لە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەزانین بۆیە دەبێت ئاشتی و سەقامگیریی و نەرمیمان هەبێت.

ئێمە لە ئێستادا ڕووبەڕووی كێشەی نوێ بووین، بۆ نموونە ژمارەی دانیشتوانی عیراق نزیكەی 50 ملیۆنە ئەوە كێشەیە. دەبێت پلانمان هەبێت، نزیكە لە 80% داهاتمان كە هەمووی داهاتی نەوتە بۆ خەرجكردنی مووچە تەرخان دەكرێت، هیچ ووڵاتێك نیە كاری وا بكات، ناشكرێت بۆ هەتاهەتایە بەردەوام بێت، بۆیە دەبێت هەنگاوی زیاتر بگرینە بەر بۆ چارەسەركردنی ئەو كێشانە، بۆ ئەو كارەش ئێمە كەسانی لێهاتوو و شارەزامان هەیە و هەروەها دەبێت ڕاوێژ بەو ووڵاتانەش بكەین كە پێشتر ڕووبەڕووی ئەو كێشانە بوونەتەوە.

ئاواتەخوازم لە چەند ساڵی داهاتوودا چەند پرۆژە یاسایەكمان هەبێت بۆ چارەسەركردنی كێشەكانی ووڵات، هەروەها بەهێزكردنی پەیوەندییەكانمان لەگەڵ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، ئێستا هەلی زۆر هەیە بۆ ئەنجامدانی وەبەرهێنان لە عیراق، لە هەمان كاتدا پێمخۆشە هانی كەرتی تایبەت بدەین و ئاسانكاری باشتریان بۆ بكەین، ئەنجامدانی وەبەرهێنان لە سامانی مرۆیی عیراقدا شتێكی ئێجگار گرنگە، ئێستاشی لەگەڵ بێت هەندێك لەو یاسانەی كە حكومەت كاریان پێدەكات یاساكانی سەردەمی دیكتاتۆریەتن كە بەهایەكی ئەوتۆیان نییە و دەبێت پەرلەمان چارەسەری بكات، هەروەها ڕێككەوتن لەسەر مەسەلەی نەوت و غاز لە نێوان حكومەت و هەرێمی كوردستان بە جۆرێك كە زۆرترین سوود لە بەرهەمی نەوت و گاز وەربگرین.

پێموابێت تاوەكو ساڵی 2045 دەبێت كۆمەڵگەكەمان فێربكەین كە زۆر پشت نەبەستن بە نەوت لە هەمان كاتدا تاكەكان لە سیستەمێكی دیموكراتێكی ڕاستەقینەدا بیروڕای ڕاستەقینەی خۆیان دەرببڕن.